ออกกำลังกายประจำ ควรใส่ใจโปรตีนกับเหล็กไหม?
ควรใส่ใจ แต่จุดที่ต้องดูมีไม่กี่ข้อ คือปริมาณโปรตีนรวมในแต่ละวันและการกระจายไปทุกมื้อ การได้ธาตุเหล็กจากอาหารให้พอ และการดื่มน้ำให้พอเมื่อออกกำลังกายในอากาศร้อน ค่าอ้างอิงสารอาหารต่อวันสำหรับคนไทย (Thai RDIs) ของโปรตีนคือ 50 กรัม และของธาตุเหล็กคือ 22 มิลลิกรัมต่อวัน การออกกำลังกายเปลี่ยนความต้องการสารอาหารบางตัว แต่ไม่ได้เปลี่ยนทุกตัว
สรุปสั้น ๆ
- โปรตีน: เริ่มจากปริมาณรวมทั้งวัน และให้มีอาหารที่มีโปรตีนในทุกมื้อ
- ธาตุเหล็ก: ได้จากเนื้อสัตว์ อาหารทะเล ตับ ถั่ว และผักใบเขียว กินร่วมกับอาหารที่มีวิตามินซี
- น้ำ: ในอากาศร้อนดื่มมากกว่าปกติ ไม่ต้องรอให้กระหาย
- ปริมาณต่อวัน: Thai RDIs โปรตีน 50 กรัม ธาตุเหล็ก 22 มิลลิกรัม
- ข้อควรรู้: ธาตุเหล็กมีปริมาณสูงสุดที่รับได้ (ค่าของสหรัฐอเมริกา 45 มิลลิกรัมต่อวัน)
คนออกกำลังกายต้องการโปรตีนมากกว่าคนทั่วไปไหม?
สำหรับคนทั่วไป ค่าอ้างอิงสารอาหารต่อวันสำหรับคนไทย (Thai RDIs) ของโปรตีน สำหรับบุคคลทั่วไปอายุ 3 ปีขึ้นไป กำหนดไว้ที่ 50 กรัมต่อวัน ค่านี้คิดจากพลังงาน 2,000 กิโลแคลอรีต่อวัน
Thai RDIs เป็นค่าเดียวสำหรับคนทั่วไป ไม่ได้แยกตามเพศ อายุ หรือระดับการออกกำลังกาย NIH Office of Dietary Supplements (ODS) ของสหรัฐอเมริการะบุว่าผู้ที่ต้องการโปรตีนเพิ่มสามารถได้จากการกินอาหารที่มีโปรตีนมากขึ้น ผู้ที่ฝึกหนักและไม่แน่ใจว่าควรกินเท่าไร ควรปรึกษานักกำหนดอาหารหรือแพทย์ เรื่องโปรตีนจากพืชและปริมาณต่อวัน อ่านได้ในโปรตีนจากพืชมีอะไร ร่างกายต้องการวันละเท่าไร?
ตัวเลขแต่ละตัวหมายถึงอะไร?
| ตัวเลข | ใช้กับใคร | ที่มา |
|---|---|---|
| 50 กรัมต่อวัน | บุคคลทั่วไปอายุ 3 ปีขึ้นไป | Thai RDIs |
| เฉลี่ย 55 กรัมต่อวัน | ผู้หญิงวัยทำงานในกรุงเทพฯ 52 คน (งานวิจัยปี 2000) | Matsuda-Inoguchi และคณะ |
| ไม่ได้กำหนดค่าสูงสุด | โปรตีนจากอาหาร | Food and Nutrition Board สหรัฐอเมริกา (อ้างใน ODS) |
คนไทยได้โปรตีนเท่าไร?
งานวิจัยของ Matsuda-Inoguchi และคณะ ปี 2000 เก็บตัวอย่างอาหารที่กินจริงตลอด 24 ชั่วโมงของผู้หญิงวัยทำงานในกรุงเทพฯ 52 คน พบว่าได้รับโปรตีนเฉลี่ย 55 กรัมต่อวัน ร้อยละ 63 มาจากสัตว์ และผู้วิจัยสรุปว่าส่วนใหญ่ได้รับโปรตีนพอ ข้อจำกัดคือกลุ่มตัวอย่างเล็ก ไม่ได้ศึกษาคนที่ออกกำลังกายโดยเฉพาะ และเก็บข้อมูลมานานแล้ว
ODS ระบุว่า Food and Nutrition Board ของสหรัฐอเมริกายังไม่ได้กำหนดปริมาณสูงสุดที่รับได้ของโปรตีน เพราะความเสี่ยงของผลเสียจากโปรตีนที่ได้จากอาหารต่ำมาก แต่แนะนำให้ระมัดระวังเมื่อได้รับโปรตีนสูงจากทั้งอาหารและผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เพราะข้อมูลยังมีจำกัด
โปรตีน ธาตุเหล็ก และแมกนีเซียมทำอะไรในร่างกาย?
สารอาหารสามตัวที่คนออกกำลังกายมักถามถึงมีบทบาทดังนี้
| สารอาหาร | บทบาท |
|---|---|
| โปรตีน | มีส่วนช่วยในการเจริญเติบโตและคงสภาพปกติของมวลกล้ามเนื้อ |
| โปรตีน | มีส่วนช่วยในการเจริญเติบโตและการซ่อมแซมเนื้อเยื่อของร่างกาย และเป็นแหล่งของกรดอะมิโนจำเป็น |
| ธาตุเหล็ก | มีส่วนช่วยในการลำเลียงออกซิเจนที่ปกติในร่างกาย |
| ธาตุเหล็ก | มีส่วนช่วยในกระบวนการเผาผลาญพลังงานที่ปกติ |
| แมกนีเซียม | มีส่วนช่วยในสมดุลเกลือแร่ |
| แมกนีเซียม | มีส่วนช่วยในการทำงานที่ปกติของกล้ามเนื้อและระบบประสาท |
บทบาทเหล่านี้เป็นของตัวสารอาหารเอง ไม่ใช่ผลของผลิตภัณฑ์ใด เรื่องกรดอะมิโนจำเป็น อ่านได้ในกรดอะมิโนจำเป็นคืออะไร? ส่วนค่าอ้างอิงสารอาหารต่อวันสำหรับคนไทย (Thai RDIs) ของแมกนีเซียมคือ 310 มิลลิกรัม และODS ระบุว่าพบในเมล็ดพืช ถั่ว ผักใบเขียวเข้ม และธัญพืชไม่ขัดสี
ธาตุเหล็กอยู่ตรงไหนในร่างกาย?
ODS อธิบายว่าธาตุเหล็กเป็นส่วนประกอบของฮีโมโกลบิน โปรตีนในเม็ดเลือดแดงที่ลำเลียงออกซิเจนจากปอดไปยังเนื้อเยื่อ และของไมโอโกลบิน โปรตีนในกล้ามเนื้อที่ส่งออกซิเจนให้กล้ามเนื้อ ธาตุเหล็กมีส่วนช่วยในการลำเลียงออกซิเจนที่ปกติในร่างกาย เรื่องธาตุเหล็กอ่านละเอียดขึ้นได้ในธาตุเหล็กคืออะไร และพบในอาหารใดบ้าง?
ควรกระจายโปรตีนในแต่ละมื้ออย่างไร?
ปริมาณรวมในหนึ่งวันเป็นจุดเริ่มต้น จากนั้นจึงกระจายให้มีอาหารที่มีโปรตีนในทุกมื้อ ซึ่งทำได้จริงกว่าการพยายามจับเวลาเป็นนาที
ODS ระบุว่าโปรตีนครบส่วนใหญ่มีกรดอะมิโนจำเป็นราวร้อยละ 40 มื้อที่มีโปรตีน 25 กรัม จึงให้กรดอะมิโนจำเป็นราว 10 กรัม
ตารางโปรตีนในอาหาร 100 กรัม
ตัวเลขด้านล่างมาจากฐานข้อมูล FoodData Central ของกระทรวงเกษตรสหรัฐอเมริกา (ชุด SR Legacy) และเทียบกับค่า Thai RDIs 50 กรัม
| อาหาร (100 กรัม) | โปรตีน (กรัม) | เทียบกับ 50 กรัม |
|---|---|---|
| อกไก่ อบ | 31.0 | ราวร้อยละ 62 |
| เนื้อหมูสันใน อบ | 26.2 | ราวร้อยละ 52 |
| ปลานิล สุก | 26.2 | ราวร้อยละ 52 |
| เนื้อวัวบด สุก | 25.9 | ราวร้อยละ 52 |
| ถั่วลิสง ดิบ | 25.8 | ราวร้อยละ 52 |
| ถั่วเหลือง ต้มสุก | 18.2 | ราวร้อยละ 36 |
| เต้าหู้แข็ง | 17.3 | ราวร้อยละ 35 |
| ไข่ไก่ ต้มสุก | 12.6 | ราวร้อยละ 25 |
| ถั่วเลนทิล ต้มสุก | 9.0 | ราวร้อยละ 18 |
| ถั่วเขียว ต้มสุก | 7.0 | ราวร้อยละ 14 |
| นมถั่วเหลือง (ไม่เสริมสารอาหาร) | 3.3 | ราวร้อยละ 7 |
| นมวัว | 3.2 | ราวร้อยละ 6 |
| ข้าวขาว หุงสุก | 2.7 | ราวร้อยละ 5 |
เนื้อสัตว์ ปลา ถั่วเหลือง และเต้าหู้ให้โปรตีนต่อปริมาณมาก ข้าวให้น้อยต่อ 100 กรัม แต่เพราะกินทุกมื้อจึงเป็นส่วนหนึ่งของโปรตีนทั้งวัน
ตัวอย่างการกระจายโปรตีนในหนึ่งวัน
- มื้อเช้า: ข้าวต้มใส่ไข่ หรือนมถั่วเหลืองกับขนมปัง
- มื้อกลางวัน: ข้าวกับผัดเต้าหู้ หรือข้าวกับปลานิลนึ่ง
- มื้อเย็น: ข้าวกับอกไก่หรือเนื้อหมู และผักใบเขียว
- ของว่าง: ถั่วลิสงหรือถั่วแระญี่ปุ่นต้ม
อาหารอะไรให้ธาตุเหล็ก และทำอย่างไรให้ดูดซึมได้ดีขึ้น?
ODS แบ่งธาตุเหล็กในอาหารเป็นสองแบบ คือธาตุเหล็กฮีมซึ่งพบในเนื้อสัตว์ อาหารทะเล และสัตว์ปีก และร่างกายดูดซึมได้ดี กับธาตุเหล็กนอนฮีมซึ่งพบในพืช ถั่ว ผัก และอาหารที่เสริมธาตุเหล็ก ร่างกายดูดซึมจากอาหารผสมที่มีเนื้อสัตว์ อาหารทะเล และวิตามินซีพอสมควรได้ราวร้อยละ 14 ถึง 18 และจากอาหารมังสวิรัติราวร้อยละ 5 ถึง 12
ตารางธาตุเหล็กในอาหาร 100 กรัม
ตัวเลขด้านล่างมาจาก FoodData Central (ชุด SR Legacy) และเทียบกับค่า Thai RDIs 22 มิลลิกรัม
| อาหาร (100 กรัม) | ธาตุเหล็ก (มิลลิกรัม) | เทียบกับ 22 มิลลิกรัม |
|---|---|---|
| ตับหมู สุก | 17.9 | ราวร้อยละ 81 |
| ตับไก่ ต้มสุก | 11.6 | ราวร้อยละ 53 |
| หอยแมลงภู่ สุก | 6.7 | ราวร้อยละ 31 |
| ตับวัว สุก | 6.5 | ราวร้อยละ 30 |
| ถั่วเหลือง ต้มสุก | 5.1 | ราวร้อยละ 23 |
| ถั่วลิสง ดิบ | 4.6 | ราวร้อยละ 21 |
| ผักปวยเล้ง ต้ม | 3.6 | ราวร้อยละ 16 |
| ถั่วเลนทิล ต้มสุก | 3.3 | ราวร้อยละ 15 |
| หอยลาย สุก | 2.8 | ราวร้อยละ 13 |
| เต้าหู้แข็ง | 2.7 | ราวร้อยละ 12 |
| เนื้อวัวบด สุก | 2.6 | ราวร้อยละ 12 |
| ไข่ไก่ ต้มสุก | 1.2 | ราวร้อยละ 5 |
| อกไก่ อบ | 1.0 | ราวร้อยละ 5 |
| ข้าวขาว หุงสุก | 0.2 | ราวร้อยละ 1 |
ODS ระบุว่าผักบางชนิดที่มีธาตุเหล็กมาก เช่น ผักปวยเล้ง ร่างกายดูดซึมได้น้อย เพราะมีสารที่ยับยั้งการดูดซึม เช่น โพลีฟีนอล ตัวเลขในตารางจึงเป็นปริมาณในอาหาร ไม่ใช่ปริมาณที่ร่างกายนำไปใช้ได้
กินร่วมกับอะไรให้ดูดซึมได้ดีขึ้น?
ODS ระบุว่าวิตามินซี เนื้อสัตว์ สัตว์ปีก และอาหารทะเล ช่วยเพิ่มการดูดซึมธาตุเหล็กนอนฮีม ส่วนไฟเตตในธัญพืชและถั่ว และโพลีฟีนอลบางชนิดมีผลตรงกันข้าม และแคลเซียมอาจลดการดูดซึมธาตุเหล็กทั้งสองแบบ วิตามินซีมีส่วนช่วยเพิ่มการดูดซึมธาตุเหล็ก การกินผักใบเขียวหรือถั่วร่วมกับผลไม้ที่มีวิตามินซี หรือกับเนื้อสัตว์และอาหารทะเลในมื้อเดียวกัน จึงเป็นวิธีที่ใช้ได้ในอาหารไทย
อาหารทะเลในอาหารไทย
งานวิจัยของ Sampantamit และคณะ ปี 2021 ประเมินในระดับประเทศว่า ระหว่างปี 1995 ถึง 2015 ผลผลิตจากการประมงให้โปรตีนราวร้อยละ 19 ถึง 35 และธาตุเหล็กราวร้อยละ 6 ถึง 11 ของปริมาณที่แนะนำตามเกณฑ์ที่งานวิจัยใช้ และคนไทยกินปลาและสัตว์น้ำเฉลี่ยราว 32 กรัมต่อวัน งานนี้ประเมินจากปริมาณผลผลิตที่มีให้บริโภค ไม่ได้วัดจากสิ่งที่แต่ละคนกินจริง
ได้รับธาตุเหล็กมากเกินไปได้ไหม?
ได้ ธาตุเหล็กมีปริมาณสูงสุดที่รับได้ ODS ระบุว่าระดับสูงสุดที่รับได้ตามเกณฑ์ของสหรัฐอเมริกาสำหรับผู้ที่อายุ 14 ปีขึ้นไปคือ 45 มิลลิกรัมต่อวัน NHS ของสหราชอาณาจักรระบุว่าธาตุเหล็กปริมาณสูง (มากกว่า 20 มิลลิกรัม) อาจทำให้ท้องผูก คลื่นไส้ อาเจียน และปวดท้อง และควรได้รับธาตุเหล็กเพียงพอจากอาหารประจำวัน
ค่าอ้างอิงสารอาหารต่อวันสำหรับคนไทย (Thai RDIs) ของธาตุเหล็ก สำหรับบุคคลทั่วไปอายุ 3 ปีขึ้นไป กำหนดไว้ที่ 22 มิลลิกรัมต่อวัน
ออกกำลังกายในอากาศร้อน ควรดื่มน้ำอย่างไร?
การออกกำลังกายในอากาศร้อนทำให้เสียน้ำและเกลือแร่ทางเหงื่อมากขึ้น ODS ระบุว่าผู้ที่ออกกำลังกายแบบทนทานนานเกิน 1 ชั่วโมง หรือในสภาพแวดล้อมที่ร้อนจัด อาจต้องชดเชยน้ำและเกลือแร่ที่เสียไป
CDC ของสหรัฐอเมริกา แนะนำสำหรับผู้ที่ออกกำลังกายในวันที่อากาศร้อนดังนี้
| สิ่งที่ทำได้ | รายละเอียด |
|---|---|
| ดื่มน้ำ | ดื่มมากกว่าปกติ และไม่ต้องรอให้กระหายน้ำก่อน |
| เลือกเวลา | ออกกำลังกายช่วงเช้าหรือเย็นที่อากาศเย็นกว่า และเลี่ยงช่วงกลางวัน |
| ค่อย ๆ เพิ่มความหนัก | เริ่มช้า ๆ แล้วค่อยเพิ่มความเร็ว |
| เสื้อผ้า | ใส่เสื้อผ้าหลวม เบา และสีอ่อน |
| เมื่อรู้สึกผิดปกติ | หากรู้สึกจะเป็นลมหรืออ่อนแรง ให้หยุดทันทีและไปที่ที่เย็น |
NHS ของสหราชอาณาจักรให้แนวทางทั่วไปว่าควรดื่มน้ำ 6 ถึง 8 แก้วต่อวัน และอาจต้องดื่มมากกว่านั้นเมื่ออยู่ในที่ร้อนหรือออกแรงเป็นเวลานาน ดื่มให้พอจนปัสสาวะเป็นสีเหลืองอ่อนใส และเมื่อเหงื่อออกจากการออกกำลังกาย น้ำเปล่าเป็นวิธีที่ดีที่สุดในการชดเชยน้ำที่เสียไป
เหงื่อทำให้เสียธาตุเหล็กมากไหม?
การออกกำลังกายทำให้เสียธาตุเหล็กไปกับเหงื่อบ้าง แต่ไม่มากนัก งานวิจัยของ DeRuisseau และคณะ ปี 2002 ให้นักปั่นจักรยานสมัครเล่น ชาย 9 คนและหญิง 9 คน ปั่นที่ความหนักราวครึ่งหนึ่งของความสามารถสูงสุดเป็นเวลา 2 ชั่วโมง ในห้องที่อุณหภูมิ 23 องศาเซลเซียส ผลสรุปได้ดังนี้
| สิ่งที่วัด | ผล |
|---|---|
| ธาตุเหล็กที่เสียทางเหงื่อในชั่วโมงแรก | 0.060 มิลลิกรัมต่อพื้นที่ผิว 1 ตารางเมตรต่อชั่วโมง |
| ธาตุเหล็กที่เสียทางเหงื่อในชั่วโมงที่สอง | 0.042 มิลลิกรัมต่อพื้นที่ผิว 1 ตารางเมตรต่อชั่วโมง |
| รวม 2 ชั่วโมง เทียบกับปริมาณต่อวันที่งานวิจัยใช้ | ไม่กี่เปอร์เซ็นต์ (ราวร้อยละ 1 ถึง 3) |
| ความต่างระหว่างชายและหญิง | ไม่ต่างกันอย่างมีนัยสำคัญ |
ผู้วิจัยตั้งข้อสังเกตว่าร่างกายอาจสงวนธาตุเหล็กไว้ไม่ให้เสียมากเกินไประหว่างออกกำลังกายนาน ข้อจำกัดคือเป็นกลุ่มตัวอย่างเล็ก และทดสอบในห้องที่อากาศไม่ร้อน ซึ่งต่างจากการออกกำลังกายกลางแจ้งในประเทศไทย
ควรเริ่มดูแลอาหารจากตรงไหน?
เริ่มจากปริมาณอาหารรวมและการกระจายโปรตีนในทุกมื้อ แล้วจึงดูเรื่องธาตุเหล็กและน้ำ
- ดูว่าแต่ละมื้อมีอาหารที่มีโปรตีนหรือไม่ เช่น ไข่ ปลา เนื้อสัตว์ เต้าหู้ หรือถั่ว
- ใส่แหล่งธาตุเหล็กอย่างเนื้อสัตว์ อาหารทะเล หรือถั่ว และกินร่วมกับผักผลไม้ที่มีวิตามินซี
- ดื่มน้ำสม่ำเสมอตลอดวัน และดื่มเพิ่มเมื่อออกกำลังกายในอากาศร้อน
หากตั้งครรภ์ ให้นมบุตร หรือใช้ยาประจำ ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร
ทั้งนี้ ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค
คำถามที่พบบ่อย
คนออกกำลังกายควรได้รับโปรตีนวันละเท่าไร?
ควรกระจายโปรตีนในแต่ละมื้ออย่างไร?
อาหารอะไรมีโปรตีนสูง?
ออกกำลังกายแล้วเสียธาตุเหล็กทางเหงื่อมากไหม?
อาหารอะไรมีธาตุเหล็กสูง?
ทำอย่างไรให้ร่างกายดูดซึมธาตุเหล็กจากผักและถั่วได้ดีขึ้น?
ออกกำลังกายในอากาศร้อนควรดื่มน้ำเท่าไร?
- NIH Office of Dietary Supplements: Dietary Supplements for Exercise and Athletic Performance (Health Professional Fact Sheet) ↗
- NIH Office of Dietary Supplements: Iron (Health Professional Fact Sheet) ↗
- NIH Office of Dietary Supplements: Magnesium (Health Professional Fact Sheet) ↗
- CDC: Heat and Athletes ↗
- NHS: Water, drinks and your health ↗
- NHS: Vitamins and minerals – Iron ↗
- US Department of Agriculture: FoodData Central (SR Legacy) ↗
- DeRuisseau KC, et al. Sweat iron and zinc losses during prolonged exercise. Int J Sport Nutr Exerc Metab 2002 (PubMed) ↗
- Matsuda-Inoguchi N, et al. Nutrient intake of working women in Bangkok, Thailand, as studied by total food duplicate method. Eur J Clin Nutr 2000 (PubMed) ↗
- Sampantamit T, et al. The Contribution of Thai Fisheries to Sustainable Seafood Consumption: National Trends and Future Projections. Foods 2021 (PubMed) ↗
- Ministry of Public Health Notification No. 447 (B.E. 2566)
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 445) พ.ศ. 2566 เรื่อง ฉลากโภชนาการ – ค่าอ้างอิงสารอาหารต่อวันสำหรับคนไทย (บัญชีหมายเลข 3)
เราใช้คุกกี้เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพ และประสบการณ์ที่ดีในการใช้งานเว็บไซต์ เมื่อคุณกดยอมรับ เราจะสามารถแสดงเนื้อหาที่ตรงกับความสนใจของคุณได้มากขึ้น และหากต้องการเปลี่ยนความยินยอม สามารถทำได้ทุกเมื่อโดยคลิก “การตั้งค่าคุกกี้” นโยบายการใช้คุกกี้
