กรดอะมิโนจำเป็นคืออะไร มี 9 ชนิดอะไรบ้าง?
กรดอะมิโนจำเป็นคือกรดอะมิโน 9 ชนิดที่ร่างกายสร้างเองไม่ได้และต้องได้รับจากอาหาร ได้แก่ ฮิสทิดีน ไอโซลิวซีน ลิวซีน ไลซีน เมไทโอนีน ฟีนิลอะลานีน ทรีโอนีน ทริปโตเฟน และวาลีน ทั้งเก้าชนิดมาพร้อมกับโปรตีนในเนื้อสัตว์ ปลา ไข่ นม ถั่ว และธัญพืช เวลาพูดถึงโปรตีน มักพูดกันที่ปริมาณเป็นกรัม แต่สิ่งที่ร่างกายนำไปใช้จริงคือกรดอะมิโนที่อยู่ข้างใน ส่วนค่าอ้างอิงสารอาหารต่อวันสำหรับคนไทย (Thai RDIs) ของโปรตีนคือ 50 กรัมต่อวัน
สรุปสั้น ๆ
- คืออะไร: กรดอะมิโน 9 จาก 20 ชนิดที่ร่างกายสร้างเองไม่ได้
- ได้จากไหน: อาหารที่มีโปรตีน ทั้งจากสัตว์และจากพืช
- ความต่างของแหล่งโปรตีน: อยู่ที่สัดส่วน ธัญพืชมีไลซีนน้อย ถั่วเมล็ดแห้งมีเมไทโอนีนน้อย
- ปริมาณโปรตีนต่อวัน: Thai RDIs 50 กรัม
- ข้อควรรู้: ถ้ากินโปรตีนหลากหลายและพอเพียง ก็ได้กรดอะมิโนจำเป็นครบโดยไม่ต้องนับทีละชนิด
กรดอะมิโนจำเป็นมีกี่ชนิด อะไรบ้าง?
MedlinePlus Genetics ของหอสมุดแพทยศาสตร์แห่งชาติสหรัฐอเมริกาอธิบายว่าโปรตีนประกอบด้วยหน่วยย่อยที่เรียกว่ากรดอะมิโนนับร้อยถึงนับพันหน่วยต่อกันเป็นสายยาว และกรดอะมิโนที่ใช้สร้างโปรตีนมี 20 ชนิด ลำดับของกรดอะมิโนเป็นตัวกำหนดรูปร่างและหน้าที่ของโปรตีนแต่ละชนิด
ใน 20 ชนิดนี้ The Nutrition Source ของ Harvard T.H. Chan School of Public Health ระบุว่ามี 9 ชนิดที่ร่างกายสร้างเองไม่ได้ เรียกว่ากรดอะมิโนจำเป็น และต้องได้รับจากอาหาร ส่วนชนิดอื่นร่างกายสร้างได้เอง ทั้งสร้างขึ้นใหม่และดัดแปลงจากกรดอะมิโนชนิดอื่น
| ชื่อภาษาไทย | ชื่อภาษาอังกฤษ |
|---|---|
| ฮิสทิดีน | Histidine |
| ไอโซลิวซีน | Isoleucine |
| ลิวซีน | Leucine |
| ไลซีน | Lysine |
| เมไทโอนีน | Methionine |
| ฟีนิลอะลานีน | Phenylalanine |
| ทรีโอนีน | Threonine |
| ทริปโตเฟน | Tryptophan |
| วาลีน | Valine |
ข้อมูลโครงสร้างและชื่อเรียกของกรดอะมิโนแต่ละชนิดค้นได้จากฐานข้อมูลสารเคมี PubChem ของสหรัฐอเมริกา
กรดอะมิโนไม่จำเป็นหมายความว่าอะไร?
คำว่า "ไม่จำเป็น" ไม่ได้แปลว่าไม่สำคัญ แต่หมายถึงร่างกายสร้างเองได้ จึงไม่จำเป็นต้องได้รับจากอาหารโดยตรง กรดอะมิโนทั้ง 20 ชนิดล้วนถูกใช้สร้างโปรตีนของร่างกาย
BCAA คืออะไร?
NIH Office of Dietary Supplements (ODS) อธิบายว่า BCAA (branched-chain amino acids) คือกรดอะมิโนจำเป็น 3 ชนิด ได้แก่ ลิวซีน ไอโซลิวซีน และวาลีน ชื่อมาจากโครงสร้างทางเคมีที่มีกิ่ง BCAA คิดเป็นราวร้อยละ 25 ของกรดอะมิโนในอาหารที่มีโปรตีนครบ ซึ่งส่วนใหญ่เป็นอาหารจากสัตว์ เช่น เนื้อสัตว์ สัตว์ปีก ปลา ไข่ และนม
โปรตีนกับกรดอะมิโนจำเป็นเกี่ยวกันอย่างไร?
กรดอะมิโนจำเป็นเข้าสู่ร่างกายพร้อมกับโปรตีนในอาหาร บทบาทของโปรตีนในฐานะสารอาหารสรุปได้ดังนี้
| ด้าน | บทบาทของโปรตีน |
|---|---|
| กรดอะมิโนจำเป็น | เป็นแหล่งของกรดอะมิโนจำเป็นสำหรับการสังเคราะห์โปรตีนของร่างกาย |
| การเจริญเติบโต | มีส่วนช่วยในการเจริญเติบโตและการซ่อมแซมเนื้อเยื่อของร่างกาย |
| กระดูก | มีส่วนช่วยคงสภาพปกติของกระดูก |
| กล้ามเนื้อ | มีส่วนช่วยในการเจริญเติบโตและคงสภาพปกติของมวลกล้ามเนื้อ |
บทบาทเหล่านี้เป็นของโปรตีนในฐานะสารอาหาร ไม่ใช่ของกรดอะมิโนชนิดใดชนิดหนึ่งแยกต่างหาก
โปรตีน 25 กรัม ให้กรดอะมิโนจำเป็นเท่าไร?
ODS ระบุว่าโปรตีนครบส่วนใหญ่มีกรดอะมิโนจำเป็นราวร้อยละ 40 มื้ออาหารหรือของว่างที่มีโปรตีนรวม 25 กรัม จึงให้กรดอะมิโนจำเป็นราว 10 กรัม
ทำไมต้องได้รับโปรตีนทุกวัน?
MedlinePlus ระบุว่าควรได้รับโปรตีนทุกวัน เพราะร่างกายไม่ได้เก็บโปรตีนไว้แบบเดียวกับที่เก็บไขมันหรือคาร์โบไฮเดรต The Nutrition Source ของ Harvard ระบุเช่นกันว่าร่างกายไม่ได้เก็บกรดอะมิโนไว้
อาหารอะไรมีกรดอะมิโนจำเป็นครบ?
MedlinePlus ระบุว่าโปรตีนจากเนื้อสัตว์และผลิตภัณฑ์จากสัตว์เป็นโปรตีนครบ คือให้กรดอะมิโนที่ร่างกายสร้างเองไม่ได้ครบทุกชนิด ส่วนโปรตีนจากพืชส่วนใหญ่ไม่ครบ จึงควรกินโปรตีนจากพืชหลายชนิดในแต่ละวัน
แต่คำว่า "ไม่ครบ" ทำให้เข้าใจผิดได้ งานทบทวนของ Mariotti และ Gardner ปี 2019 ระบุว่าอาหารจากพืชทุกชนิดมีกรดอะมิโนครบทั้ง 20 ชนิด รวมถึงชนิดจำเป็นทั้งเก้า สิ่งที่ต่างคือสัดส่วน ไลซีนในธัญพืชต่ำกว่าที่ร่างกายต้องการมาก ส่วนกรดอะมิโนที่มีกำมะถัน (เมไทโอนีนและซิสเทอีน) ในถั่วเมล็ดแห้งต่ำกว่าเล็กน้อย ผู้เขียนชี้ว่าเรื่องนี้สำคัญกับคนที่กินแต่ข้าวอย่างเดียวหรือถั่วอย่างเดียวทุกวัน
ตารางกรดอะมิโนจำเป็นในอาหาร
ตัวเลขโปรตีน ไลซีน และเมไทโอนีนต่ออาหาร 100 กรัม มาจากฐานข้อมูล FoodData Central ของกระทรวงเกษตรสหรัฐอเมริกา (ชุด SR Legacy) ส่วนคอลัมน์ "ต่อโปรตีน 1 กรัม" คำนวณจากตัวเลขเดียวกัน เพื่อให้เห็นสัดส่วนในโปรตีนของอาหารแต่ละชนิด
| อาหาร (100 กรัม) | โปรตีน (กรัม) | ไลซีน (กรัม) | เมไทโอนีน (กรัม) | ไลซีนต่อโปรตีน 1 กรัม (มก.) | เมไทโอนีนต่อโปรตีน 1 กรัม (มก.) |
|---|---|---|---|---|---|
| อกไก่ อบ | 31.02 | 2.635 | 0.859 | 85 | 28 |
| ปลานิล สุก | 26.15 | 2.315 | 0.766 | 89 | 29 |
| ไข่ไก่ ต้มสุก | 12.58 | 0.904 | 0.392 | 72 | 31 |
| นมวัว | 3.15 | 0.264 | 0.083 | 84 | 26 |
| เต้าหู้แข็ง | 17.27 | 0.883 | 0.211 | 51 | 12 |
| ถั่วเหลือง ต้มสุก | 18.21 | 1.108 | 0.224 | 61 | 12 |
| ถั่วเขียว ต้มสุก | 7.02 | 0.490 | 0.084 | 70 | 12 |
| ถั่วดำ ต้มสุก | 8.86 | 0.608 | 0.133 | 69 | 15 |
| ถั่วลิสง ดิบ | 25.80 | 0.926 | 0.317 | 36 | 12 |
| ข้าวขาว หุงสุก | 2.69 | 0.097 | 0.063 | 36 | 23 |
| ข้าวกล้อง หุงสุก | 2.74 | 0.099 | 0.058 | 36 | 21 |
ตารางนี้เห็นภาพเดียวกับงานทบทวนข้างต้น โปรตีนในข้าวมีไลซีนราว 36 มิลลิกรัมต่อโปรตีน 1 กรัม ขณะที่ถั่วเขียวและถั่วดำมีราว 70 มิลลิกรัม ส่วนถั่วมีเมไทโอนีนราว 12 ถึง 15 มิลลิกรัมต่อโปรตีน 1 กรัม น้อยกว่าข้าวที่มีราว 21 ถึง 23 มิลลิกรัม จุดอ่อนของข้าวกับถั่วจึงอยู่คนละที่ ส่วนเนื้อสัตว์ ปลา ไข่ และนม มีทั้งสองชนิดในระดับสูง
คอลลาเจนและเจลาตินเป็นข้อยกเว้น
ในโปรตีนจากสัตว์ เจลาตินซึ่งได้มาจากคอลลาเจนเป็นข้อยกเว้น ตาม FoodData Central ผงเจลาติน 100 กรัม มีโปรตีน 85.6 กรัม แต่มีทริปโตเฟน 0 กรัม จึงไม่ใช่แหล่งที่ให้กรดอะมิโนจำเป็นครบทั้งเก้าชนิด คอลลาเจนที่กินเข้าไปถูกย่อยอย่างไร อ่านได้ในคอลลาเจนที่กินเข้าไป ร่างกายนำไปใช้อย่างไร?
กินข้าวกับถั่วช่วยให้ได้กรดอะมิโนครบจริงไหม?
จริง การกินข้าวคู่กับถั่วหมายถึงการใช้แหล่งโปรตีนที่มีจุดอ่อนคนละจุดมาเสริมกัน ข้าวกับถั่ว ข้าวกับเต้าหู้ หรือขนมปังกับถั่วลิสง ให้สัดส่วนกรดอะมิโนที่ครบกว่าการกินอย่างใดอย่างหนึ่งเพียงอย่างเดียว ในอาหารไทยมีตัวอย่างอยู่แล้ว เช่น ข้าวกับผัดเต้าหู้ ข้าวกับแกงที่ใส่ถั่ว หรือข้าวต้มกับไข่
ต้องกินในมื้อเดียวกันไหม?
ไม่จำเป็นต้องกินพร้อมกันในมื้อเดียว The Nutrition Source ของ Harvard ระบุว่าผู้ที่ไม่กินอาหารจากสัตว์สามารถกินอาหารจากพืชที่มีโปรตีนหลายชนิดในแต่ละวัน เพื่อให้ได้กรดอะมิโนที่ต้องใช้สร้างโปรตีนใหม่ครบ และ MedlinePlus ก็แนะนำให้กินโปรตีนจากพืชหลายชนิดทุกวัน เรื่องโปรตีนจากพืชแต่ละกลุ่มและปริมาณต่อวัน อ่านได้ในโปรตีนจากพืชมีอะไร ร่างกายต้องการวันละเท่าไร?
คนที่กินมังสวิรัติได้ไลซีนพอไหม?
งานทบทวนของ Mariotti และ Gardner คำนวณจากข้อมูลการศึกษา EPIC-Oxford ในสหราชอาณาจักร โดยใช้น้ำหนักตัวเฉลี่ย 65 กิโลกรัม พบว่าผู้ที่กินมังสวิรัติแบบกินไข่และนมได้รับไลซีนราว 58 มิลลิกรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม และผู้ที่กินวีแกนได้รับราว 43 มิลลิกรัม สูงกว่าค่าความต้องการเฉลี่ยที่ 30 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม ข้อจำกัดคือเป็นข้อมูลของคนในประเทศตะวันตก ซึ่งกินอาหารต่างจากคนไทย
คนไทยได้โปรตีนจากไหน?
งานวิจัยของ Matsuda-Inoguchi และคณะ ปี 2000 เก็บตัวอย่างอาหารที่กินจริงตลอด 24 ชั่วโมงของผู้หญิงวัยทำงานในกรุงเทพฯ 52 คน พบว่าได้รับโปรตีนเฉลี่ย 55 กรัมต่อวัน โดยร้อยละ 63 มาจากสัตว์ และคาร์โบไฮเดรตร้อยละ 60 มาจากข้าว ผู้วิจัยสรุปว่าส่วนใหญ่ได้รับโปรตีนพอ ข้อจำกัดคือกลุ่มตัวอย่างเล็ก เป็นผู้หญิงในกรุงเทพฯ เท่านั้น และเก็บข้อมูลมานานแล้ว
งานวิจัยของ Sampantamit และคณะ ปี 2021 ประเมินในระดับประเทศว่า ระหว่างปี 1995 ถึง 2015 ผลผลิตจากการประมงให้โปรตีนราวร้อยละ 19 ถึง 35 (ตามเกณฑ์ปริมาณที่แนะนำที่งานวิจัยใช้) ของปริมาณโปรตีนที่แนะนำสำหรับคนไทย และคนไทยกินปลาและสัตว์น้ำเฉลี่ยราว 32 กรัมต่อวัน งานนี้เป็นการประเมินจากปริมาณผลผลิตที่มีให้บริโภค ไม่ได้วัดจากสิ่งที่แต่ละคนกินจริง
ควรได้รับโปรตีนวันละเท่าไร ต้องนับกรดอะมิโนแยกไหม?
ค่าอ้างอิงสารอาหารต่อวันสำหรับคนไทย (Thai RDIs) ของโปรตีน สำหรับบุคคลทั่วไปอายุ 3 ปีขึ้นไป กำหนดไว้ที่ 50 กรัมต่อวัน สำหรับผู้ที่ได้รับโปรตีนหลากหลายเพียงพอ กรดอะมิโนจำเป็นมาพร้อมกับโปรตีนในอาหารอยู่แล้ว จึงไม่จำเป็นต้องนับเป็นรายชนิด
ตัวอย่างอาหารหนึ่งวันได้โปรตีนเท่าไร?
ตัวอย่างนี้รวมตัวเลขจาก FoodData Central เพื่อให้เห็นว่าอาหารธรรมดาไม่กี่อย่างให้โปรตีนรวมเท่าไร เมื่อเทียบกับค่า Thai RDIs 50 กรัม
| อาหาร | ปริมาณ | โปรตีน (กรัม) |
|---|---|---|
| ข้าวขาว หุงสุก | 300 กรัม | 8.1 |
| ไข่ไก่ ต้มสุก | 50 กรัม | 6.3 |
| อกไก่ อบ | 100 กรัม | 31.0 |
| นมถั่วเหลือง (ไม่เสริมสารอาหาร) | 250 กรัม | 8.2 |
| รวม | ราว 53.6 (ราวร้อยละ 107 ของ 50 กรัม) |
ข้าวมีโปรตีนต่อ 100 กรัมไม่มาก แต่เพราะกินในปริมาณมากทุกมื้อ จึงเป็นส่วนหนึ่งของโปรตีนทั้งวัน เมื่อกินร่วมกับไข่ เนื้อสัตว์ หรือถั่ว สัดส่วนกรดอะมิโนก็ครบขึ้น
โปรตีนมากเกินไปได้ไหม?
ODS ระบุว่า Food and Nutrition Board ของสหรัฐอเมริกายังไม่ได้กำหนดปริมาณสูงสุดที่รับได้ของโปรตีน เพราะความเสี่ยงของผลเสียจากโปรตีนที่ได้จากอาหารต่ำมาก แต่แนะนำให้ระมัดระวังสำหรับผู้ที่ได้รับโปรตีนสูงจากทั้งอาหารและผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร เพราะข้อมูลยังมีจำกัด
ใครควรใส่ใจเรื่องกรดอะมิโนเป็นพิเศษ?
สำหรับคนส่วนใหญ่ที่กินอาหารหลากหลาย เรื่องที่สำคัญกว่าคือปริมาณโปรตีนรวมมากกว่าสัดส่วนของกรดอะมิโนแต่ละชนิด งานทบทวนของ Mariotti และ Gardner สรุปไว้เช่นนี้ และระบุว่าไลซีนอาจไม่พอเฉพาะในผู้ที่กินวีแกนซึ่งได้โปรตีนน้อย และกินอาหารจำกัดซ้ำ ๆ ไม่กี่อย่าง
| สถานการณ์ | สิ่งที่ควรใส่ใจ |
|---|---|
| กินอาหารหลากหลายและได้โปรตีนพอ | ได้กรดอะมิโนจำเป็นครบอยู่แล้ว ไม่ต้องนับรายชนิด |
| กินแต่ข้าวหรือธัญพืชเป็นหลัก | เพิ่มถั่ว เต้าหู้ ไข่ หรือนม เพื่อเสริมไลซีน |
| กินแต่ถั่วเป็นแหล่งโปรตีน | กินร่วมกับข้าวหรือธัญพืช เพื่อเสริมเมไทโอนีน |
| กินอาหารจำกัดมาก | วางแผนให้มีแหล่งโปรตีนหลายชนิดในมื้ออาหาร |
เพิ่งเปลี่ยนมากินอาหารจากพืช
งานทบทวนเดียวกันกล่าวถึงผู้ที่เพิ่งเปลี่ยนมากินมังสวิรัติและผู้สูงอายุแยกไว้ เพราะรูปแบบการกินโปรตีนเปลี่ยนไป แนวทางคือเลือกแหล่งโปรตีนจากพืชที่มีโปรตีนสูง เช่น ถั่วเมล็ดแห้ง ถั่วเปลือกแข็ง และเมล็ดพืช และกินให้หลากหลาย
หากตั้งครรภ์ ให้นมบุตร หรือใช้ยาประจำตัว ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร
ทั้งนี้ ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค
คำถามที่พบบ่อย
กรดอะมิโนจำเป็นคืออะไร?
กรดอะมิโนจำเป็นมีกี่ชนิด อะไรบ้าง?
กรดอะมิโนจำเป็นมีในอาหารอะไรบ้าง?
โปรตีนจากพืชมีกรดอะมิโนจำเป็นครบไหม?
ต้องกินข้าวกับถั่วในมื้อเดียวกันไหม?
ควรได้รับโปรตีนวันละเท่าไร?
คอลลาเจนหรือเจลาตินมีกรดอะมิโนจำเป็นครบไหม?
BCAA คืออะไร?
- Harvard T.H. Chan School of Public Health, The Nutrition Source: โปรตีน (Protein) ↗
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine): โปรตีนในอาหาร (Dietary Proteins) ↗
- MedlinePlus Genetics (U.S. National Library of Medicine): What are proteins and what do they do? ↗
- NIH Office of Dietary Supplements: Dietary Supplements for Exercise and Athletic Performance (Health Professional Fact Sheet) ↗
- US Department of Agriculture: FoodData Central (SR Legacy) ↗
- PubChem (NCBI) ↗
- Mariotti F, Gardner CD. Dietary Protein and Amino Acids in Vegetarian Diets – A Review. Nutrients 2019 (PubMed) ↗
- Matsuda-Inoguchi N, et al. Nutrient intake of working women in Bangkok, Thailand, as studied by total food duplicate method. Eur J Clin Nutr 2000 (PubMed) ↗
- Sampantamit T, et al. The Contribution of Thai Fisheries to Sustainable Seafood Consumption: National Trends and Future Projections. Foods 2021 (PubMed) ↗
- Ministry of Public Health Notification No. 447 (B.E. 2566)
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 445) พ.ศ. 2566 เรื่อง ฉลากโภชนาการ – ค่าอ้างอิงสารอาหารต่อวันสำหรับคนไทย (บัญชีหมายเลข 3)
เราใช้คุกกี้เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพ และประสบการณ์ที่ดีในการใช้งานเว็บไซต์ เมื่อคุณกดยอมรับ เราจะสามารถแสดงเนื้อหาที่ตรงกับความสนใจของคุณได้มากขึ้น และหากต้องการเปลี่ยนความยินยอม สามารถทำได้ทุกเมื่อโดยคลิก “การตั้งค่าคุกกี้” นโยบายการใช้คุกกี้
