พ่อแม่อยู่คนเดียว กินข้าวพอไหม ดูยังไงดี?

ถ้าพ่อแม่อยู่คนเดียว ควรเช็กเรื่องการกินไว้บ้าง เพราะการสำรวจในไทยพบว่าผู้สูงอายุที่อยู่คนเดียวมักกินผักผลไม้ได้น้อยกว่าและกินหลากหลายน้อยกว่าคนที่อยู่กับครอบครัว การสำรวจครัวเรือนระดับประเทศในปี 2561 ในผู้สูงอายุ 60 ปีขึ้นไป 2,048 คน พบว่ามีเพียง 31.9% ที่กินผักและผลไม้อย่างน้อยวันละ 400 กรัม และคนที่อยู่คนเดียวมีโอกาสน้อยที่สุด เราไม่ได้เห็นจานข้าวของพ่อแม่ทุกวัน แต่ถามได้ว่ากินกี่มื้อและกินอะไร ดูตู้เย็นและของที่ซื้อเวลากลับไปเยี่ยม และสังเกตว่าเสื้อผ้าหลวมขึ้นไหม ถ้าน้ำหนักลดลงโดยไม่ได้ตั้งใจ ควรพาไปพบแพทย์

ผู้สูงอายุไทยที่อยู่คนเดียวกินได้แย่กว่าจริงไหม?

ในบางด้าน การสำรวจขนาดใหญ่ 2 ชิ้นในไทยพบว่าผู้สูงอายุที่อยู่คนเดียวมักกินผักผลไม้ได้น้อยกว่าและกินหลากหลายน้อยกว่า แต่ไม่ใช่อาหารทุกประเภทที่เป็นแบบนั้น

ผลจากงานวิจัยในไทย

ตัวเลขเหล่านี้บอกอะไรได้ และบอกอะไรไม่ได้

การสำรวจส่วนใหญ่ให้ผู้ตอบนึกย้อนว่ากินอะไรไป ซึ่งอาจประเมินมากหรือน้อยกว่าความจริงได้ และเป็นการเก็บข้อมูลในช่วงเวลาเดียว จึงบอกได้ว่าการอยู่คนเดียวกับการกินที่ไม่ดีมักไปด้วยกัน แต่ไม่ได้บอกว่าอย่างหนึ่งเป็นสาเหตุของอีกอย่าง ในการสำรวจปี 2561 ผู้สูงอายุ 6.3% อยู่คนเดียว และการอยู่คนเดียวไม่ใช่ปัจจัยเดียว เพศ ที่อยู่อาศัย การศึกษา อาชีพ และรายได้ก็มีผลด้วย

ทำไมพ่อแม่ที่อยู่คนเดียวจึงมักกินได้ไม่ดี?

สถาบันผู้สูงอายุแห่งชาติสหรัฐฯ (NIA) ระบุอุปสรรคที่พบบ่อยซึ่งทำให้ผู้สูงอายุกินได้ไม่ดี หลายข้อหนักขึ้นสำหรับคนที่กินข้าวคนเดียว

ทำกับข้าวคนเดียว

NIA ระบุว่าผู้สูงอายุบางคนเบื่อการวางแผนและทำอาหารเย็นทุกคืน เมื่อไม่มีใครให้ทำให้กิน ก็ง่ายที่จะหันไปพึ่งบะหมี่กึ่งสำเร็จรูปหรือกับข้าวง่าย ๆ อย่างเดิม ซึ่งสอดคล้องกับการสำรวจปี 2564 ที่พบว่าผู้สูงอายุที่อยู่คนเดียวมีโอกาสกินอาหารกึ่งสำเร็จรูปมากที่สุด แต่การสำรวจเดียวกันพบผลกลับกันในอาหารไขมันสูง ฟาสต์ฟู้ด และขนมขบเคี้ยว ซึ่งพบมากกว่าอย่างชัดเจนในบ้านที่อยู่กับคนวัยทำงานและเด็ก การอยู่กับครอบครัวจึงไม่ได้แปลว่ากินดีกว่าเสมอไป

เงินและการไปซื้อของ

รายได้ที่ตายตัวหรือจำกัดอาจทำให้ซื้ออาหารได้ไม่มาก NIA แนะนำให้กำหนดงบค่าอาหาร วางแผนมื้ออาหารตามของที่ลดราคา และซื้อผักผลไม้ราคาไม่แพง เช่น กล้วย แอปเปิล ส้ม และแครอท

นอกจากเรื่องเงิน การไปตลาดก็อาจยากขึ้นสำหรับคนที่ไม่ได้ขับรถหรือเดินไกลไม่ไหวแล้ว

การเคี้ยว การรับรส และความอยากอาหาร

NIA ระบุว่าคนที่มีปัญหาฟันหรือฟันปลอมมักเลี่ยงเนื้อสัตว์ ผลไม้ และผัก และการรับรสกับกลิ่นอาจเปลี่ยนไปตามอายุ ปัญหาฟัน หรือยา บางคนอิ่มเร็วกว่าตอนอายุน้อย และยาบางชนิดทำให้ไม่อยากอาหาร เรื่องการกินเมื่อฟันเหลือน้อย อ่านต่อได้ที่ พ่อแม่ฟันน้อย เคี้ยวยาก จะได้โปรตีนพอไหม?

อารมณ์

NIA ระบุว่าความไม่มีความสุขทำให้เบื่ออาหารได้ การรู้สึกหดหู่เป็นครั้งคราวเป็นเรื่องปกติ แต่ถ้าเป็นต่อเนื่องหลายสัปดาห์หรือหลายเดือน NIA แนะนำให้คุยกับแพทย์

พ่อแม่สูงอายุควรกินอะไรบ้างใน 1 วัน?

เป้าหมายเหมือนผู้ใหญ่ทั่วไป คือกินอาหารให้ครบทุกกลุ่มหลักทุกวัน ในปริมาณที่กินไหว

ใช้กลุ่มอาหารเป็นรายการเช็ก

Eatwell Guide ของ NHS อังกฤษ แบ่งอาหารเป็นผักและผลไม้ อาหารกลุ่มแป้ง เช่น ข้าว ขนมปัง และมันฝรั่ง ถั่ว ปลา ไข่ เนื้อสัตว์และโปรตีนอื่น และนมหรือผลิตภัณฑ์ทดแทนนม เช่น นมถั่วเหลือง และแนะนำให้ดื่มน้ำหรือเครื่องดื่มวันละ 6 ถึง 8 แก้ว โดยไม่จำเป็นต้องได้ครบทุกมื้อ แต่ให้ครบในหนึ่งวันหรือหนึ่งสัปดาห์

สูตรจานสุขภาพ 2:1:1 สำหรับแต่ละมื้อ

สูตรจานสุขภาพ 2:1:1 ที่ สสส. แนะนำ ซึ่งนิตยสาร @Rama ของโรงพยาบาลรามาธิบดีนำมาอธิบายไว้ แบ่งจานขนาด 9 นิ้วเป็น 4 ส่วนเท่า ๆ กัน

เรื่องการกินคนเดียวให้ครบหมู่ อ่านต่อได้ที่ อยู่คนเดียวกินไม่ครบหมู่ กินให้ครบได้อย่างไร? บทความนั้นเขียนสำหรับวัยทำงาน แต่เคล็ดลับการซื้ออาหารใช้ได้ทุกวัย

อยู่ไกลกัน จะเช็กได้อย่างไรว่าพ่อแม่กินพอ?

เราไม่ได้เห็นทุกมื้อ จึงควรดูภาพรวม มากกว่าดูวันใดวันหนึ่ง

ถามถึงเมื่อวาน ทีละมื้อ

คำถามว่า "กินข้าวหรือยัง" มักได้คำตอบว่า "กินแล้ว" ลองถามแทนว่าเมื่อวานมื้อเช้า กลางวัน และเย็นกินอะไร ในจานมีอะไรบ้าง แล้วฟังว่ามีมื้อที่ข้ามไปไหม หรือมีกลุ่มอาหารที่หายไป เช่น ไม่ได้กินผัก ผลไม้ หรือนมมาหลายวัน หรือกินข้าวกับน้ำแกงนิดเดียว โครงการ HART ของไทยพบว่ามื้อกลางวันเป็นมื้อที่คนอายุ 45 ปีขึ้นไปข้ามบ่อยที่สุด

ดูตู้เย็นและครัวเวลากลับไปเยี่ยม

• มีของสด หรือมีแต่บะหมี่กึ่งสำเร็จรูปและขนม
• มีกับข้าวที่เก็บไว้หลายวันไหม CDC แนะนำให้เก็บอาหารที่ปรุงแล้วเข้าตู้เย็นภายใน 2 ชั่วโมง หรือภายใน 1 ชั่วโมงถ้าอากาศร้อนกว่า 32°C (90°F) และตั้งตู้เย็นไว้ที่ 4°C (40°F) หรือต่ำกว่า
• ของที่ซื้อไว้ตอนกลับไปครั้งก่อนยังไม่ได้แกะไหม

สังเกตการเปลี่ยนแปลงของร่างกาย

NHS อังกฤษระบุสัญญาณ ว่าอาจได้รับอาหารไม่เพียงพอ ได้แก่

• น้ำหนักลดลงโดยไม่ได้ตั้งใจ หรือเสื้อผ้า เข็มขัด และเครื่องประดับหลวมขึ้นเรื่อย ๆ
• ไม่อยากอาหาร หรือไม่สนใจอาหารและเครื่องดื่ม
• เหนื่อยตลอดเวลาหรืออ่อนแรงกว่าเดิม

การขอรูปถ่ายเป็นครั้งคราว หรือดูว่าเสื้อตัวเดิมที่คุ้นตายังพอดีไหม ช่วยให้เห็นการเปลี่ยนแปลงที่สังเกตยากทางโทรศัพท์

ช่วยให้พ่อแม่กินดีขึ้นจากที่ไกลได้อย่างไร?

ทำให้หาอาหารได้ง่าย

NIA กล่าวถึงบริการส่งอาหารเป็นทางเลือกหนึ่งสำหรับผู้สูงอายุที่เบื่อการทำกับข้าว ลูกหลานช่วยตั้งค่าบริการส่งอาหารหรือฝากสั่งของกับร้านใกล้บ้านเป็นประจำได้ และช่วยตุนอาหารที่เก็บได้นานและกินง่าย เช่น ปลากระป๋อง นม UHT หรือนมถั่วเหลือง UHT ไม่หวาน กล้วย และส้ม รวมถึงไข่ต้มที่ทำเก็บไว้ในตู้เย็น

ทำให้มื้ออาหารมีเพื่อนอีกครั้ง

NIA เสนอให้กินแบบต่างคนต่างนำอาหารมาแบ่งกัน ทำอาหารกับเพื่อน และไปกินบางมื้อที่ศูนย์ชุมชนหรือศาสนสถานใกล้บ้าน ซึ่งทำให้ได้มีเพื่อนกินข้าวด้วย ในการสำรวจปี 2561 ผู้สูงอายุที่อยู่กับคนอื่นมีโอกาสกินผักผลไม้ได้พอมากกว่าคนที่อยู่คนเดียว เวลากลับไปเยี่ยมให้ทำกับข้าวด้วยกัน แล้วแบ่งใส่กล่องเก็บในตู้เย็นไว้ ระหว่างที่ไม่ได้เจอกัน การวิดีโอคอลตอนกินข้าวก็ทำให้ได้ "กินด้วยกัน"

ติดต่อเพื่อนบ้านและญาติที่อยู่ใกล้

เพื่อนบ้าน ญาติในหมู่บ้านเดียวกัน หรือ อสม. ในพื้นที่ อาจสังเกตเห็นได้ก่อนว่าพ่อแม่ไม่ได้ไปตลาดหรือดูผอมลง ควรตกลงกับพ่อแม่ไว้ว่าจะขอให้ใครช่วยดูได้บ้าง

ถ้าอยากดูกิจวัตรประจำวันของพ่อแม่ในภาพกว้างขึ้น ทั้งการดื่มน้ำ การขยับร่างกาย และยาประจำตัว อ่านต่อได้ที่บทความเรื่องกิจวัตรประจำวันที่ควรดูแลของพ่อแม่สูงอายุ

เมื่อไรควรพาพ่อแม่ที่อยู่คนเดียวไปพบแพทย์?

ควรพาพ่อแม่ไปพบแพทย์ถ้า

• น้ำหนักลดลงมากโดยไม่ได้ตั้งใจในช่วงไม่กี่เดือนที่ผ่านมา NHS ระบุว่าการที่น้ำหนักลดลง 5 ถึง 10% ภายใน 3 ถึง 6 เดือนเป็นหนึ่งในสัญญาณหลัก
• ไม่อยากอาหารตั้งแต่เริ่มใช้ยาตัวใดตัวหนึ่ง (NIA แนะนำให้คุยกับแพทย์เรื่องผลข้างเคียง)
• รู้สึกว่าอาหารติดคอหรือกลืนลำบาก
• รู้สึกหดหู่ต่อเนื่องหลายสัปดาห์ขึ้นไป

ถ้าปัญหาอยู่ที่การเคี้ยว NIA แนะนำให้ไปพบทันตแพทย์ และให้ตรวจว่าฟันปลอมยังพอดีไหม NHS ยังแนะนำว่าถ้าคนในครอบครัวน้ำหนักลดลงมาก ให้พูดคุยถึงความกังวลและชวนให้ไปขอความช่วยเหลือ