พ่อแม่ฟันน้อย เคี้ยวยาก จะได้โปรตีนพอไหม?

ถ้าพ่อแม่ฟันเหลือน้อย วิธีให้ยังได้โปรตีนในมื้ออาหารคือเลือกอาหารโปรตีนที่นุ่มอยู่แล้ว เช่น ไข่ เต้าหู้ ปลา หมูหรือไก่สับ ถั่วต้ม และนม และปรุงอาหารที่เหนียวให้นุ่มลง เรื่องนี้พบได้บ่อยในไทย การสำรวจสภาวะสุขภาพช่องปากแห่งชาติปี 2560 พบว่าคนอายุ 60 ถึง 74 ปี 53.9% มีฟันไม่ถึง 20 ซี่ ค่าอ้างอิงสารอาหารต่อวันสำหรับคนไทย (Thai RDIs) ของโปรตีนคือวันละ 50 กรัม นับรวมจากทุกอย่างที่กิน ถ้าเคี้ยวลำบากหรือฟันปลอมหลวม ทันตแพทย์ช่วยตรวจได้ว่าทำอะไรได้บ้าง

ผู้สูงอายุไทยฟันเหลือน้อยหรือเคี้ยวลำบากมากแค่ไหน?

ข้อมูลระดับประเทศพบว่าคนวัย 60 ถึงต้น 70 ปีมากกว่าครึ่งมีฟันไม่ถึง 20 ซี่

ผลจากการสำรวจระดับประเทศ

ตัวเลขเรื่องการไปหาหมอฟันสองตัวนี้มาจากการสำรวจคนละชุด จึงเทียบกันตรง ๆ ไม่ได้ การสำรวจสุขภาพช่องปากตรวจคนอายุ 60 ถึง 74 ปีในปี 2560 และถามว่าในปีที่ผ่านมาเคยใช้บริการทันตกรรมไหม ซึ่ง 61.6% ตอบว่าไม่เคย ส่วนการสำรวจอนามัยและสวัสดิการเป็นการสำรวจครัวเรือนอีกชุดหนึ่งที่ครอบคลุมทุกคนอายุ 60 ปีขึ้นไป และถามถึงการใช้บริการทันตกรรมใน 12 เดือนที่ผ่านมา ซึ่งในปี 2564 มีผู้ที่เคยใช้ 7.2% เมื่อการสำรวจ ปี กลุ่มอายุ และวิธีถามต่างกัน ตัวเลขจึงต่างกันมาก แต่ทั้งสองชุดชี้ไปทางเดียวกันว่าผู้สูงอายุไทยจำนวนมากไม่ได้ไปพบทันตแพทย์ในปีที่ผ่านมา

คณะผู้เขียนบทความการสำรวจสุขภาพช่องปากระบุว่า กระทรวงสาธารณสุขตั้งเป้าให้ผู้สูงอายุมีฟันแท้อย่างน้อย 20 ซี่ และมีฟันหลังที่สบกันอย่างน้อย 4 คู่

"ฟันหลังที่สบกัน" หมายถึงอะไร

เวลากัดฟัน ฟันหลังบนหนึ่งซี่กับฟันหลังล่างหนึ่งซี่ที่แตะกันพอดีนับเป็นหนึ่งคู่ บางคนยังมีฟันหน้าอยู่หลายซี่ แต่มีฟันหลังที่สบกันน้อยคู่ ในการสำรวจสุขภาพช่องปาก คนที่มีฟันหลังที่สบกันอย่างน้อย 8 คู่ หรือมีฟันอย่างน้อย 27 ซี่ มีโอกาสบอกว่าเคี้ยวลำบากน้อยกว่าคนที่มีน้อยกว่านั้น

ข้อจำกัดของตัวเลข

ความยากในการเคี้ยวในการสำรวจนี้ถามด้วยคำถามข้อเดียวที่มีคำตอบให้เลือก 3 แบบ และเป็นข้อมูลช่วงเวลาเดียว จึงบอกได้ว่าปัญหาเหล่านี้พบบ่อยแค่ไหน แต่ไม่ได้บอกสาเหตุในแต่ละคน

ทำไมฟันเหลือน้อยแล้วกินอาหารโปรตีนได้ยากขึ้น?

เนื้อสัตว์เป็นหนึ่งในอาหารที่คนฟันน้อยเคี้ยวได้ยาก

มักเขี่ยอาหารที่เหนียวทิ้งไว้

สถาบันผู้สูงอายุแห่งชาติสหรัฐฯ (NIA) ระบุว่าคนที่มีปัญหาฟันหรือฟันปลอมมักเลี่ยงเนื้อสัตว์ ผลไม้ และผัก และอาจได้สารอาหารสำคัญไม่ครบ แพทย์โรงพยาบาลรามาธิบดีที่เขียนให้ รามา แชนแนล อธิบายว่าคนที่สูญเสียฟันจะเคี้ยวอาหารบางประเภทไม่ได้ โดยเฉพาะอาหารเหนียวหรือแข็ง เช่น เนื้อสัตว์ ผัก และผลไม้ และบางคนใช้ฟันที่เหลืออยู่เคี้ยวให้อ่อนลงแล้วใช้เหงือกบดต่อ

มื้ออาหารถูกข้ามไป

ในโครงการ HART ระดับประเทศที่ติดตามคนไทยอายุ 45 ปีขึ้นไป 2,863 คน ในปี 2558 2560 และ 2563 การใส่ฟันปลอมเป็นปัจจัยหนึ่งที่สัมพันธ์กับการข้ามมื้ออาหาร นี่เป็นความสัมพันธ์ที่สังเกตพบ ไม่ได้พิสูจน์ว่าฟันปลอมทำให้ข้ามมื้อ แต่ก็เป็นเหตุผลที่ควรถามว่ากินข้าวเป็นอย่างไรบ้าง

สิ่งที่ควรสังเกตที่โต๊ะอาหาร

ดูว่าพ่อแม่เขี่ยชิ้นเนื้อไว้ข้างจาน เลือกกินแต่น้ำแกงกับข้าว ใช้เวลากินนานขึ้นมาก หรือเหลือผลไม้ที่เนื้อแข็งไว้หรือเปล่า

พ่อแม่สูงอายุต้องได้โปรตีนวันละเท่าไร?

ค่าอ้างอิงสารอาหารต่อวันสำหรับคนไทย (Thai RDIs) ของโปรตีนคือวันละ 50 กรัม เป็นค่าเดียวสำหรับคนทั่วไปอายุ 3 ปีขึ้นไป ไม่ได้มีค่าแยกสำหรับผู้สูงอายุ และนับรวมโปรตีนจากทุกอย่างที่กินในวันนั้น ทั้งข้าว ถั่ว ไข่ ปลา เนื้อสัตว์ และนม

Eatwell Guide ของ NHS อังกฤษ จัดถั่ว ปลา ไข่ เนื้อสัตว์และอาหารโปรตีนอื่นไว้ในกลุ่มเดียวกัน และจัดนมกับผลิตภัณฑ์ทดแทนนม เช่น นมถั่วเหลือง ไว้อีกกลุ่ม วิธีเช็กง่าย ๆ คือดูว่าแต่ละมื้อมีอาหารจากสองกลุ่มนี้อย่างน้อยหนึ่งอย่างไหม

อาหารนุ่ม ๆ อะไรให้โปรตีน?

อาหารไทยในชีวิตประจำวันหลายอย่างทั้งนุ่มและมีโปรตีน ตารางด้านล่างใช้ตัวเลขจาก USDA FoodData Central ฐานข้อมูลส่วนประกอบอาหารของรัฐบาลสหรัฐฯ สูตรและปริมาณของอาหารไทยแตกต่างกันไป จึงใช้เป็นแนวทางคร่าว ๆ

ไข่ตุ๋น เต้าหู้ โจ๊กหมูสับ และปลานึ่ง เป็นอาหารที่บ้านคนไทยคุ้นเคยอยู่แล้ว การปรับจึงมักเป็นการเลือกเมนูเหล่านี้บ่อยขึ้น มากกว่าต้องทำอาหารใหม่

ปรุงอาหารโปรตีนอย่างไรให้เคี้ยวง่ายขึ้น?

เปลี่ยนเนื้อสัมผัส ไม่ต้องเปลี่ยนอาหาร

รามา แชนแนลแนะนำให้ปรับเนื้อสัมผัสของอาหารให้เคี้ยวง่ายและน่ากินขึ้น เช่น เปลี่ยนจากหมูชิ้นเป็นหมูสับ หรือตุ๋นหมูให้นานกว่าปกติเพื่อให้นุ่มขึ้น และปรับรสชาติให้ถูกปากพ่อแม่

เคล็ดลับเวลากินด้วยฟันปลอม

NIA แนะนำว่าคนที่เพิ่งหัดกินด้วยฟันปลอมควร

• เริ่มจากอาหารนุ่มและไม่เหนียวติดฟัน
• หั่นอาหารเป็นชิ้นเล็ก
• เคี้ยวช้า ๆ โดยใช้ทั้งสองข้างของปาก
• เลี่ยงอาหารกรอบชิ้นเล็กที่อาจเข้าไปติดใต้ฟันปลอม

NIA ยังเตือนว่าเมื่อใส่ฟันปลอม อาจรู้สึกถึงความร้อนของอาหารและเครื่องดื่ม หรือก้างและเศษแข็ง ๆ ได้ยากขึ้น จึงควรเช็กความร้อนและแกะก้างปลาออกก่อนเสิร์ฟ NHS อังกฤษ ระบุว่าอาจต้องใช้เวลาสองสามสัปดาห์กว่าจะชินกับฟันปลอมชุดใหม่ และการกินอาหารที่นุ่มกว่าช่วยได้จนกว่าจะกลับมากินอาหารตามปกติได้สบาย

กินด้วยกันเมื่อทำได้

รามา แชนแนลระบุว่าการได้กินอาหารร่วมกับคนในครอบครัวเป็นสิ่งสำคัญของผู้สูงอายุ และช่วยให้อยากกินอาหารมากขึ้น ถ้าพ่อแม่อยู่คนเดียว อ่านต่อได้ที่ พ่อแม่อยู่คนเดียว กินข้าวพอไหม ดูยังไงดี?

เมื่อไรพ่อแม่ควรไปพบทันตแพทย์หรือแพทย์?

ตรวจฟันเป็นประจำ

รามา แชนแนลแนะนำให้เด็ก ผู้ใหญ่ และผู้สูงอายุพบทันตแพทย์ทุก 6 ถึง 12 เดือน ไม่ใช่ไปเฉพาะเมื่อมีปัญหา และถ้ารู้สึกว่ามีความผิดปกติในช่องปากควรไปพบทันที NIA แนะนำให้ไปพบทันตแพทย์ถ้าเคี้ยวลำบาก และให้ตรวจว่าฟันปลอมยังพอดีไหม ในการสำรวจปี 2560 คนอายุ 60 ถึง 74 ปี 61.6% ไม่ได้ไปพบทันตแพทย์ในปีที่ผ่านมา จึงควรถามพ่อแม่ว่าไปหาหมอฟันครั้งล่าสุดเมื่อไร

สัญญาณว่าฟันปลอมต้องให้ทันตแพทย์ดู

NHS ระบุว่าฟันปลอมอาจหลวมได้เมื่อเหงือกและกระดูกขากรรไกรหดหรือเปลี่ยนรูปตามอายุ และแนะนำให้ไปพบทันตแพทย์ถ้า

• ฟันปลอมมีเสียงดังกึกเวลาพูด
• ฟันปลอมเลื่อน หรือไม่พอดีแล้ว
• ฟันปลอมทำให้เจ็บ
• ฟันปลอมสึกหรือเสียหาย
• เหงือกแดงมากหรือมีเลือดออก หรือมีกลิ่นปาก

เมื่อกินน้อยลงจนควรพบแพทย์

ถ้าพ่อแม่กินน้อยลง น้ำหนักลดลงโดยไม่ได้ตั้งใจ หรือเสื้อผ้าหลวมขึ้น ควรพาไปพบแพทย์ด้วย ไม่ใช่แค่ทันตแพทย์ เรื่องการดูแลในแต่ละวัน อ่านต่อได้ที่บทความเรื่องกิจวัตรประจำวันที่ควรดูแลของพ่อแม่สูงอายุ

คนที่แพทย์ให้คุมปริมาณโปรตีน

ถ้าแพทย์เคยแนะนำให้พ่อแม่คุมปริมาณโปรตีนในแต่ละวัน ให้ทำตามคำแนะนำนั้น ตัวเลข 50 กรัมในบทความนี้เป็นค่าอ้างอิงสำหรับบุคคลทั่วไป

หากกำลังตั้งครรภ์ ให้นมบุตร ใช้ยาประจำตัว หรือมีปัญหาสุขภาพที่แพทย์ติดตามอยู่ ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนเปลี่ยนรูปแบบอาหาร

ทั้งนี้ ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค