อาหารที่มีธาตุเหล็กสูง ควรกินคู่กับอะไร?
อาหารที่มีธาตุเหล็กสูง เช่น ตับหมูและตับไก่ ถั่วเหลือง งา ถั่วเมล็ดแห้ง หอย และผักใบเขียว ส่วนใหญ่อยู่ในสำรับไทยทั่วไปอยู่แล้ว สิ่งที่ทำให้ร่างกายได้รับมากหรือน้อยคือสิ่งที่กินร่วมในมื้อเดียวกัน วิตามินซีมีส่วนช่วยเพิ่มการดูดซึมธาตุเหล็ก ส่วนไฟเตตในข้าวและถั่ว โพลีฟีนอลในผักบางชนิด และแทนนินในชา ลดการดูดซึม ค่าอ้างอิงสารอาหารต่อวันสำหรับคนไทย (Thai RDIs) ของธาตุเหล็กคือ 22 มิลลิกรัมต่อวัน
สรุปสั้น ๆ
- อาหารธาตุเหล็กสูง: ตับ ถั่วเหลือง งา ถั่วเมล็ดแห้ง หอย เต้าหู้ และผักใบเขียว
- กินคู่กับ: ผักผลไม้ที่มีวิตามินซี เช่น ฝรั่ง พริกหวาน บรอกโคลี มะละกอ และส้ม
- ลดการดูดซึม: ไฟเตตในข้าวและถั่ว โพลีฟีนอลในผักบางชนิด แทนนินในชา และแคลเซียมปริมาณมาก
- ปริมาณต่อวัน: Thai RDIs 22 มิลลิกรัม
อาหารอะไรบ้างที่มีธาตุเหล็กสูง?
NIH Office of Dietary Supplements (ODS) ของสหรัฐอเมริการะบุว่าเนื้อสัตว์ไม่ติดมันและอาหารทะเลเป็นแหล่งธาตุเหล็กชนิดฮีมที่ดีที่สุด ส่วนถั่ว ถั่วเปลือกแข็ง และผัก มีธาตุเหล็กชนิดที่ไม่ใช่ฮีม
ปริมาณธาตุเหล็กต่อ 100 กรัม
ตัวเลขด้านล่างมาจากฐานข้อมูล FoodData Central ของกระทรวงเกษตรสหรัฐอเมริกา (SR Legacy) ต่ออาหาร 100 กรัมตามที่ระบุ พันธุ์และสูตรอาหารในไทยอาจให้ปริมาณต่างไปบ้าง
| อาหาร (ตามคำอธิบายใน FoodData Central) | ธาตุเหล็กต่อ 100 กรัม (มก.) |
|---|---|
| ตับหมู ดิบ | 23.3 |
| ถั่วเหลืองเมล็ดแห้ง ดิบ | 15.7 |
| งาทั้งเมล็ด อบแห้ง | 14.55 |
| ตับไก่ ดิบ | 8.99 |
| เมล็ดฟักทอง อบแห้ง | 8.82 |
| ถั่วแดงหลวงเมล็ดแห้ง ดิบ | 8.2 |
| ถั่วเขียวเมล็ดแห้ง ดิบ | 6.74 |
| ถั่วเลนทิล ดิบ | 6.51 |
| หอยนางรม ดิบ | 4.61 |
| หอยแมลงภู่ ดิบ | 3.95 |
| ผักปวยเล้ง ดิบ | 2.71 |
| เต้าหู้แข็งที่ใช้แคลเซียมซัลเฟต | 2.66 |
| ผักขม (ใบอะมารันธ์) ดิบ | 2.32 |
| เนื้อวัวบด (เนื้อแดงร้อยละ 85) ดิบ | 2.09 |
| ไข่ทั้งฟอง ดิบ | 1.75 |
| หอยกาบ (clams) ดิบ | 1.62 |
| ข้าวกล้องเมล็ดยาว ดิบ | 1.29 |
| เนื้อหมูสันนอก ส่วนไม่ติดมัน ดิบ | 0.84 |
| ข้าวขาวเมล็ดยาว ดิบ | 0.8 |
| อกไก่ไม่ติดหนัง ดิบ | 0.37 |
ถั่วเมล็ดแห้งและธัญพืชในตารางเป็นค่าในสภาพดิบ เมื่อปรุงสุกจะมีน้ำเพิ่มเข้าไป ธาตุเหล็กต่อ 100 กรัมของอาหารที่สุกแล้วจึงน้อยลง ในฐานข้อมูลเดียวกัน ถั่วลูกไก่ดิบมี 4.31 มิลลิกรัมต่อ 100 กรัม ส่วนถั่วลูกไก่ต้มมี 2.89 มิลลิกรัม
เลือดหมูและเลือดก้อนล่ะ?
งานวิจัยปี 2001 ของคณะสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล วิเคราะห์เนื้อสัตว์ เครื่องใน เลือดก้อน ปลา และสัตว์น้ำอื่น ๆ จากตลาด 3 แห่งในกรุงเทพฯ และปริมณฑล พบว่าธาตุเหล็กชนิดฮีมคิดเป็นร้อยละ 17.43 ถึง 80.83 ของธาตุเหล็กทั้งหมดในอาหารเหล่านี้ เลือดก้อนซึ่งใช้ในอาหารอย่างก๋วยเตี๋ยวเรือและต้มเลือดหมู มีสัดส่วนธาตุเหล็กชนิดฮีมสูงที่สุด และปลามีสัดส่วนต่ำที่สุด
ควรได้รับธาตุเหล็กวันละเท่าไร?
ค่าอ้างอิงสารอาหารต่อวันสำหรับคนไทย (Thai RDIs) ของธาตุเหล็ก สำหรับบุคคลทั่วไปอายุ 3 ปีขึ้นไป กำหนดไว้ที่ 22 มิลลิกรัมต่อวัน
ธาตุเหล็กชนิดฮีมกับชนิดที่ไม่ใช่ฮีมต่างกันอย่างไร?
ธาตุเหล็กจากเนื้อสัตว์ อาหารทะเล และเนื้อไก่ มีชนิดฮีมอยู่ด้วย ODS ระบุว่าร่างกายดูดซึมชนิดฮีมได้ง่ายกว่า และอาหารอื่นในมื้อมีผลต่อชนิดฮีมน้อยกว่า ส่วนพืชและอาหารที่เสริมสารอาหารมีเฉพาะชนิดที่ไม่ใช่ฮีม ซึ่งการดูดซึมแปรผันได้มากตามสิ่งที่กินร่วมด้วย จุดนี้จึงเป็นสิ่งที่ปรับได้ ธาตุเหล็กทำหน้าที่อะไรในร่างกาย อ่านได้ในธาตุเหล็กคืออะไร และพบในอาหารใดบ้าง?
อาหารไทยพึ่งธาตุเหล็กชนิดที่ไม่ใช่ฮีมเป็นหลัก
งานวิจัยของมหาวิทยาลัยมหิดลข้างต้นนำผลไปคำนวณร่วมกับการสำรวจภาวะอาหารและโภชนาการของประเทศไทยปี 1995 และประเมินว่าธาตุเหล็กชนิดฮีมคิดเป็นเพียงร้อยละ 7 ของธาตุเหล็กทั้งหมดในอาหารของคนในเมือง และร้อยละ 5 ในชนบท ธาตุเหล็กส่วนใหญ่ที่คนไทยกินจึงเป็นชนิดที่การดูดซึมขึ้นกับอาหารอื่นในมื้อ งานวิจัยนี้ใช้ตลาดในพื้นที่เดียวและข้อมูลอาหารปี 1995 อาหารการกินในปัจจุบันจึงอาจต่างไป
อะไรช่วยให้ร่างกายดูดซึมธาตุเหล็กได้มากขึ้น?
วิตามินซี
วิตามินซีมีบทบาทในเรื่องนี้ คือมีส่วนช่วยเพิ่มการดูดซึมธาตุเหล็ก ในทางปฏิบัติแปลว่า ถ้ามื้อนั้นธาตุเหล็กมาจากพืชเป็นหลัก การมีผักหรือผลไม้ที่มีวิตามินซีอยู่ในมื้อเดียวกันเป็นเรื่องที่สมเหตุสมผล
| อาหาร (ตามคำอธิบายใน FoodData Central) | วิตามินซีต่อ 100 กรัม (มก.) |
|---|---|
| ฝรั่ง ดิบ | 228.3 |
| พริกหวานสีแดง ดิบ | 127.7 |
| บรอกโคลี ดิบ | 89.2 |
| มะละกอ | 60.9 |
| ส้ม | 53.2 |
| ผักกวางตุ้ง ดิบ | 45 |
| ผักขม (ใบอะมารันธ์) ดิบ | 43.3 |
| น้ำมะนาว | 30 |
| มะเขือเทศสีแดง ดิบ | 13.7 |
ความร้อนทำให้วิตามินซีลดลง
เอกสารเรื่องวิตามินซีของ ODS ระบุว่าวิตามินซีละลายในน้ำและถูกทำลายด้วยความร้อน การเก็บไว้นานและการปรุงอาหารจึงลดวิตามินซีได้ การนึ่งหรือใช้ไมโครเวฟอาจลดการสูญเสียลงได้ และแหล่งวิตามินซีที่ดีหลายอย่าง เช่น ผลไม้ มักกินสด
เนื้อสัตว์ เนื้อไก่ และอาหารทะเล
ODS ระบุว่าเนื้อสัตว์ เนื้อไก่ และอาหารทะเล ก็เพิ่มการดูดซึมธาตุเหล็กชนิดที่ไม่ใช่ฮีมได้ การมีเนื้อสัตว์หรือปลาเล็กน้อยในมื้อที่เป็นผักเป็นหลักจึงช่วยได้สองทาง คือเพิ่มธาตุเหล็กชนิดฮีม และช่วยการดูดซึมธาตุเหล็กชนิดที่ไม่ใช่ฮีมจากผัก เรื่องโปรตีนกับธาตุเหล็กสำหรับคนที่ออกกำลังกายประจำ อ่านได้ในออกกำลังกายประจำ ควรใส่ใจโปรตีนกับเหล็กไหม?
อะไรทำให้ดูดซึมธาตุเหล็กได้น้อยลง?
ODS ระบุว่าไฟเตตซึ่งมีในธัญพืชและถั่ว และโพลีฟีนอลบางชนิดในอาหารจากพืช ลดการดูดซึมธาตุเหล็กชนิดที่ไม่ใช่ฮีม The Nutrition Source ของ Harvard ระบุเพิ่มว่าใยอาหารจากรำ แคลเซียมปริมาณมาก และสารจากพืชที่เรียกว่าแทนนิน ก็ลดการดูดซึมได้
ข้าวกับไฟเตต
คนไทยกินข้าวแทบทุกมื้อ ไฟเตตในข้าวจึงเป็นเรื่องสำคัญ งานวิจัยปี 1990 จากโรงพยาบาลศิริราช มหาวิทยาลัยมหิดล พบว่าข้าวขัดสีจากโรงสี 45 แห่งในไทยมีฟอสฟอรัสในรูปไฟเตต 11.5 ถึง 66 มิลลิกรัมต่อ 100 กรัม แล้วแต่วิธีสี ในมื้อที่มีเนื้อสัตว์ ผัก และข้าว ธาตุเหล็กที่ร่างกายนำไปใช้ได้อยู่ระหว่างร้อยละ 22.1 ถึง 7.5 โดยลดลงเมื่อไฟเตตในข้าวมากขึ้น ในมื้อทดสอบเหล่านี้ การเพิ่มผักที่มีวิตามินซีสูง (ผักคอลลาร์ด) ทำให้ผลของไฟเตตลดลง งานวิจัยนี้เป็นการทดสอบในมื้ออาหารมื้อเดียว จึงแสดงกลไกของมื้อนั้น ไม่ใช่ผลของการกินตลอดทั้งวัน
ยอดกระถินและผักที่มีโพลีฟีนอล
ผักบางชนิดมีโพลีฟีนอลที่จับกับธาตุเหล็ก งานวิจัยปี 1991 ของคณะผู้วิจัยกลุ่มเดียวกันที่ศิริราช ทดสอบยอดกระถิน ซึ่งคนไทยจำนวนมากกินคู่กับอาหาร พบว่ายอดกระถินในปริมาณที่กินกันทั่วไป 20 กรัม ลดการดูดซึมธาตุเหล็กชนิดที่ไม่ใช่ฮีมจากอาหารแบบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ลงเกือบร้อยละ 90 และเพียง 5 กรัมก็ลดลงร้อยละ 75 เมื่อผู้วิจัยเติมวิตามินซีลงในมื้อด้วย ผลการลดการดูดซึมก็น้อยลง งานวิจัยนี้เป็นการทดสอบในมื้ออาหารมื้อเดียว แต่ก็แสดงให้เห็นว่าเครื่องเคียงอย่างเดียวเปลี่ยนปริมาณธาตุเหล็กที่ร่างกายได้จากมื้อนั้นได้มากเพียงใด
ODS ระบุด้วยว่าอาหารจากพืชบางชนิดที่มีธาตุเหล็กมาก เช่น ผักปวยเล้ง ร่างกายนำไปใช้ได้น้อย เพราะมีโพลีฟีนอลอยู่ด้วย
ชาและแคลเซียม
The Nutrition Source ระบุว่าแทนนินเป็นสารที่ยับยั้งการดูดซึมธาตุเหล็กชนิดที่ไม่ใช่ฮีม และแนะนำให้ผู้ที่ได้ธาตุเหล็กจากพืชเป็นหลักหลีกเลี่ยงการกินชาหรืออาหารที่มีแคลเซียมสูงพร้อมมื้อเหล่านั้น ถ้าปกติดื่มชาพร้อมมื้ออาหาร การเลื่อนไปดื่มระหว่างมื้อเป็นการปรับที่ง่ายที่สุด ไม่ได้แปลว่าห้ามดื่มนมหรือชา เพียงแต่ถ้าตั้งใจจะได้ธาตุเหล็กมากขึ้น การแยกเวลาออกจากกันทำได้ง่ายกว่าการเลิกกิน
| ช่วยการดูดซึมธาตุเหล็กชนิดที่ไม่ใช่ฮีม | ลดการดูดซึมธาตุเหล็กชนิดที่ไม่ใช่ฮีม |
|---|---|
| วิตามินซี (ฝรั่ง พริกหวาน บรอกโคลี ส้ม มะนาว) | ไฟเตต (ข้าว ธัญพืชอื่น ถั่ว) |
| เนื้อสัตว์ เนื้อไก่ และอาหารทะเลในมื้อเดียวกัน | โพลีฟีนอล (ยอดกระถิน ผักปวยเล้ง และอาหารจากพืชบางชนิด) |
| แทนนิน (ชา) | |
| แคลเซียมปริมาณมาก |
ODS ระบุด้วยว่าในอาหารแบบตะวันตกทั่วไป ผลของสารที่เพิ่มและลดการดูดซึมเหล่านี้จะอ่อนลง จึงมีผลน้อยต่อระดับธาตุเหล็กของคนส่วนใหญ่
จัดหนึ่งวันอย่างไรให้เหมาะสม?
มื้อเช้า ข้าวต้มหมูกับไข่ และส้มหนึ่งผล วิตามินซีอยู่ในมื้อเดียวกัน
มื้อกลางวัน ก๋วยเตี๋ยวเลือดหมู เป็นธาตุเหล็กชนิดฮีม
มื้อเย็น ผัดผักบุ้งกับเต้าหู้ และยำมะเขือเทศ ตามด้วยฝรั่งหรือมะละกอ เป็นธาตุเหล็กชนิดที่ไม่ใช่ฮีมคู่กับวิตามินซี
ชา ย้ายไปดื่มระหว่างมื้อแทนที่จะดื่มพร้อมอาหาร
นี่เป็นตัวอย่างให้เห็นภาพ ไม่ใช่แผนอาหารเฉพาะบุคคล
ควรรู้อะไรเพิ่มเติมบ้าง?
แหล่งธาตุเหล็กมีอยู่แล้วในอาหารไทย สิ่งที่ปรับได้โดยไม่ต้องเปลี่ยนเมนูคือการวางวิตามินซีไว้ในมื้อเดียวกัน และเลื่อนชาออกไป
- ODS ระบุว่าผู้ใหญ่ที่ลำไส้ทำงานปกติมีความเสี่ยงน้อยมากที่จะได้รับธาตุเหล็กจากอาหารมากเกินไป และ The Nutrition Source ระบุว่าร่างกายจะดูดซึมธาตุเหล็กน้อยลงเมื่อมีธาตุเหล็กสะสมเพียงพอแล้ว
- NHS ของสหราชอาณาจักร ระบุว่าตับเป็นแหล่งธาตุเหล็กที่ดี แต่แนะนำให้หลีกเลี่ยงในช่วงตั้งครรภ์
- NHS ระบุว่าคนส่วนใหญ่ควรได้รับธาตุเหล็กที่ต้องการทั้งหมดจากอาหารที่หลากหลายและสมดุล และธาตุเหล็กปริมาณสูง (เกิน 20 มิลลิกรัม) อาจทำให้ท้องผูก คลื่นไส้ อาเจียน และปวดท้อง ระดับสูงสุดที่รับได้ของผู้ใหญ่ตามค่าของสหรัฐอเมริกาคือ 45 มิลลิกรัมต่อวัน
หากตั้งครรภ์ ให้นมบุตร หรือใช้ยาประจำ ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร
ทั้งนี้ ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค
คำถามที่พบบ่อย
อาหารอะไรมีธาตุเหล็กสูงที่สุด?
เลือดหมูมีธาตุเหล็กสูงไหม?
กินอาหารธาตุเหล็กสูงคู่กับอะไรจึงดูดซึมได้ดีขึ้น?
ดื่มชาแล้วดูดซึมธาตุเหล็กได้น้อยลงไหม?
ข้าวมีผลต่อการดูดซึมธาตุเหล็กไหม?
ผักไทยบางชนิดลดการดูดซึมธาตุเหล็กไหม?
ควรได้รับธาตุเหล็กวันละเท่าไร?
- NIH Office of Dietary Supplements: Iron (Health Professional Fact Sheet) ↗
- NIH Office of Dietary Supplements: Vitamin C (Health Professional Fact Sheet) ↗
- Harvard T.H. Chan School of Public Health, The Nutrition Source: Iron ↗
- NHS: Vitamins and minerals – Iron ↗
- US Department of Agriculture: FoodData Central ↗
- Tuntawiroon M, et al. Dose-dependent inhibitory effect of phenolic compounds in foods on nonheme-iron absorption in men. Am J Clin Nutr 1991 (PubMed) ↗
- Tuntawiroon M, et al. Rice and iron absorption in man. Eur J Clin Nutr 1990 (PubMed) ↗
- Boontaveeyuwat N, Klunklin S. The heme iron content of urban and rural Thai diets. J Med Assoc Thai 2001 (PubMed) ↗
- Ministry of Public Health Notification No. 447 (B.E. 2566)
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 445) พ.ศ. 2566 เรื่อง ฉลากโภชนาการ – ค่าอ้างอิงสารอาหารต่อวันสำหรับคนไทย (บัญชีหมายเลข 3)
เราใช้คุกกี้เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพ และประสบการณ์ที่ดีในการใช้งานเว็บไซต์ เมื่อคุณกดยอมรับ เราจะสามารถแสดงเนื้อหาที่ตรงกับความสนใจของคุณได้มากขึ้น และหากต้องการเปลี่ยนความยินยอม สามารถทำได้ทุกเมื่อโดยคลิก “การตั้งค่าคุกกี้” นโยบายการใช้คุกกี้
