พ่อแม่สูงอายุขี้ลืมมากขึ้น ลูกทำอะไรได้บ้าง?

ถ้ารู้สึกว่าพ่อแม่สูงอายุขี้ลืมมากขึ้น ขั้นแรกคือสังเกตว่าเป็นการลืมแบบไหน การนึกชื่อคนได้ช้าลง หรือวางกุญแจผิดที่เป็นบางครั้ง เป็นเรื่องที่พบได้บ่อยตามวัย สถาบันผู้สูงอายุแห่งชาติของสหรัฐฯ (NIA) เรียกว่าการขี้ลืมเล็กน้อย และระบุว่ามักเป็นส่วนหนึ่งของการสูงวัยตามปกติ ในชีวิตประจำวัน ลูกช่วยได้ด้วยเรื่องที่ทำได้จริง คือ จัดกิจวัตรให้สม่ำเสมอและมีตัวช่วยจำง่าย ๆ ในบ้าน ชวนพบปะผู้คน ขยับร่างกายทุกวัน พาไปตรวจการได้ยิน และให้แพทย์ดูยาทั้งหมดที่ใช้ ถ้าการลืมเริ่มทำให้ใช้ชีวิตประจำวันลำบาก หรือพ่อแม่ถามคำถามเดิมซ้ำ ๆ หรือหลงทางในที่ที่รู้จักดี ให้พาไปพบแพทย์

บทความนี้พูดถึงพ่อแม่สูงอายุ ถ้ากังวลเรื่องความจำของตัวเองในวัยทำงาน อ่านต่อได้ที่ อายุ 40 ขี้ลืมบ่อยขึ้น ควรเริ่มดูแลอย่างไร?

ทำไมพ่อแม่สูงอายุถึงดูขี้ลืมมากขึ้น?

การเปลี่ยนแปลงตามวัย

NIA อธิบายว่าเมื่ออายุมากขึ้น ร่างกายทุกส่วนรวมทั้งสมองมีการเปลี่ยนแปลง บางคนรู้สึกว่าจำข้อมูลได้ไม่ดีเท่าเดิม และนึกได้ไม่เร็วเท่าเดิม อาจวางของผิดที่หรือลืมจ่ายบิลเป็นบางครั้ง NIA ระบุว่าสิ่งเหล่านี้มักเป็นการขี้ลืมเล็กน้อย ไม่ใช่ปัญหาความจำที่ร้ายแรง

เรื่องอื่นที่อาจมีส่วน

NIA ระบุปัจจัยอื่นนอกจากอายุที่อาจทำให้มีปัญหาเรื่องการจำ บางเรื่องเป็นสิ่งที่ลูกหลานสังเกตได้

• ปัญหาการนอน
• ผลข้างเคียงของยา
• การเปลี่ยนแปลงใหญ่ในชีวิตและความรู้สึกที่หนักใจ NIA ยกตัวอย่างคนที่เพิ่งเกษียณหรือสูญเสียคู่ชีวิต แล้วรู้สึกเศร้า เหงา กังวล หรือเบื่อ และระบุว่าการขี้ลืมจากความเครียดและอารมณ์แบบนี้มักเป็นเพียงชั่วคราว และดีขึ้นเมื่อความรู้สึกเหล่านั้นจางลง
• การดื่มแอลกอฮอล์มากเกินไป
• กินอาหารที่ดีต่อสุขภาพไม่พอ

หูไม่ค่อยได้ยิน อาจดูเหมือนขี้ลืม

หน้าเรื่องความเหงาของ NIA ระบุว่าผู้สูงอายุที่ได้ยินไม่ชัด บางครั้งถูกเข้าใจผิดว่าสับสน ไม่ตอบสนอง หรือไม่ให้ความร่วมมือ พ่อแม่ที่ "บอกอะไรก็จำไม่ได้" อาจไม่ได้ยินชัดตั้งแต่แรก

ขี้ลืมแบบไหนพบได้ตามวัย แบบไหนควรพบแพทย์?

NIA สรุปไว้ว่า การลืมบางครั้งเป็นเรื่องปกติในทุกวัย แต่ปัญหาความจำที่ร้ายแรงจะทำให้ทำเรื่องประจำวันได้ลำบาก เช่น ขับรถ ใช้โทรศัพท์ หรือหาทางกลับบ้าน

ตัวอย่างการลืมที่ NIA ระบุว่ามากับวัย

• นึกชื่อคนหรือข้อมูลได้ช้ากว่าเดิม
• วางของผิดที่เป็นบางครั้ง
• ลืมจ่ายบิลเป็นครั้งคราว
• ลืมว่าวันนี้วันอะไร แล้วนึกออกทีหลัง
• นึกคำที่จะพูดไม่ออกเป็นบางครั้ง

สัญญาณที่ NIA ระบุว่าควรปรึกษาแพทย์

• ถามคำถามเดิมซ้ำ ๆ
• หลงทางในที่ที่เคยรู้จักดี
• ทำตามสูตรอาหารหรือคำบอกทางไม่ได้
• สับสนเรื่องเวลา คน หรือสถานที่มากขึ้น
• ไม่ดูแลตัวเอง เช่น กินอาหารไม่ดี ไม่อาบน้ำ หรือทำสิ่งที่อาจเป็นอันตราย

ใช้รายการเหล่านี้เป็นแนวทางว่าควรสังเกตอะไร ไม่ใช่การให้คะแนน ถ้าไม่แน่ใจ NHS อังกฤษแนะนำว่าอย่าพยายามหาสาเหตุเอง ให้ไปพบแพทย์

เรื่องเหล่านี้พบในผู้สูงอายุไทยมากแค่ไหน?

ตัวเลขเหล่านี้บอกอะไรได้ และบอกอะไรไม่ได้

ตัวเลขจากเชียงใหม่มาจากแบบคัดกรองที่ อสม. เป็นผู้ถาม ไม่ใช่การตรวจของแพทย์ และศึกษาในอำเภอชนบทของจังหวัดเดียว ความเหงาวัดด้วยคำถามข้อเดียว ส่วนปัญหาการได้ยินและการมองเห็นเป็นสิ่งที่ผู้สูงอายุตอบเอง ตัวเลขเหล่านี้บอกว่าแต่ละเรื่องพบบ่อยแค่ไหนในกลุ่มที่ศึกษา แต่บอกไม่ได้ว่าอะไรเป็นสาเหตุของการขี้ลืม

ในชีวิตประจำวัน ลูกทำอะไรได้บ้าง?

ข้อต่อไปนี้เป็นนิสัยประจำวันที่ NIA และหน่วยงานสาธารณสุขอื่นแนะนำสำหรับผู้สูงอายุทั่วไป เพื่อให้ใช้ชีวิตกับการขี้ลืมได้ง่ายขึ้น

จัดกิจวัตรและตัวช่วยจำง่าย ๆ

NIA แนะนำให้ทำกิจวัตรให้เป็นเวลา วางแผนสิ่งที่ต้องทำ จดรายการ ใช้ปฏิทินและโน้ต และวางกระเป๋าสตางค์ กุญแจ โทรศัพท์ และแว่นตาไว้ที่เดิมทุกวัน ปฏิทินแขวนผนังตัวใหญ่ ที่แขวนกุญแจที่เดิม และกล่องแบ่งยาที่จัดร่วมกับเภสัชกร ช่วยให้ชีวิตประจำวันง่ายขึ้นได้

ติดต่อกันสม่ำเสมอ

คำแนะนำเรื่องการไม่ขาดการติดต่อของ NIA รวมถึงการกันเวลาทุกวันไว้ติดต่อครอบครัว เพื่อน และเพื่อนบ้าน ทั้งเจอหน้า โทรศัพท์ หรือวิดีโอคอล และกลับไปทำงานอดิเรกเดิมหรือเข้าคลาสเรียนสิ่งใหม่ ถ้าอยู่ไกลกัน การโทรหาพ่อแม่เวลาเดิมทุกวันเป็นจุดเริ่มต้นง่าย ๆ

ขยับร่างกายไปด้วยกัน

แนวทางการขยับร่างกายสำหรับผู้สูงอายุของ NHS แนะนำให้ขยับร่างกายทุกวัน แม้จะเป็นกิจกรรมเบา ๆ ทำกิจกรรมที่ฝึกความแข็งแรง การทรงตัว และความยืดหยุ่นอย่างน้อยสัปดาห์ละ 2 วัน ให้ได้กิจกรรมระดับปานกลางสัปดาห์ละ 150 นาที และลุกขยับเป็นระยะเมื่อนั่งนาน ๆ การเดินไปตลาดด้วยกัน หรือการเดินเล่นรอบหมู่บ้านตอนเช้าก็นับรวมได้ เรื่องการทรงตัวและการหกล้ม อ่านต่อได้ที่ พ่อแม่กลัวหกล้ม เดินไม่มั่นใจ ลูกช่วยยังไงดี?

พาไปตรวจการได้ยิน

NIA แนะนำให้คุยกับแพทย์ถ้าคิดว่าอาจมีปัญหาการได้ยิน NHS ระบุสัญญาณของการได้ยินลดลง เช่น ต้องขอให้คนอื่นพูดซ้ำ เปิดทีวีดังกว่าที่คนอื่นต้องการ และตามบทสนทนาไม่ทัน และแนะนำให้พบแพทย์ถ้าการได้ยินดูเหมือนค่อย ๆ แย่ลง

ให้แพทย์หรือเภสัชกรดูยาทั้งหมดที่ใช้

เนื่องจาก NIA ระบุว่าผลข้างเคียงของยาเป็นปัจจัยหนึ่งที่อาจมีผลต่อการจำ ให้นำยาทุกตัวที่พ่อแม่ใช้ รวมถึงยาที่ซื้อเองโดยไม่มีใบสั่งแพทย์ ไปให้แพทย์หรือเภสัชกรดูในการนัดครั้งเดียว และอย่าหยุดหรือปรับยาเอง

ดูแลเรื่องการนอน

CDC สหรัฐฯ ระบุว่าผู้ใหญ่อายุ 65 ปีขึ้นไปควรนอน 7 ถึง 8 ชั่วโมง และแนะนำให้เข้านอนและตื่นเวลาเดิมทุกวัน ถ้าพ่อแม่ตื่นกลางดึกบ่อย อ่านต่อได้ที่ พ่อแม่สูงอายุตื่นกลางดึกหลายรอบ ทำอย่างไรดี?

จะชวนพ่อแม่คุยเรื่องนี้อย่างไรดี?

เริ่มจากสิ่งที่พ่อแม่รู้สึกเอง

ถามว่าเรื่องไหนรู้สึกว่าทำยากกว่าเดิม แทนการชี้ว่าลืมอะไรไปบ้าง ผู้สูงอายุบางคนรู้สึกอายเมื่อขี้ลืม จึงควรคุยกันเป็นส่วนตัวและใจเย็น

จดสิ่งที่สังเกตเห็นไว้

จดตัวอย่างพร้อมวันที่ ว่าลืมอะไร บ่อยแค่ไหน และกระทบชีวิตประจำวันหรือไม่ NHS ระบุว่าการพาคนที่สังเกตเห็นอาการไปด้วยตอนพบแพทย์จะช่วยได้ และรายการที่จดไว้ทำให้เล่าได้ง่ายขึ้น

เมื่อไรควรพาไปพบแพทย์ และขอความช่วยเหลือได้ที่ไหน?

พาไปพบแพทย์

สัญญาณที่ NIA ระบุว่าควรปรึกษาแพทย์อยู่ในรายการด้านบน คือ ถามคำถามเดิมซ้ำ ๆ หลงทางในที่ที่คุ้นเคย ทำตามสูตรอาหารหรือคำบอกทางไม่ได้ สับสนเรื่องเวลา คน หรือสถานที่มากขึ้น และไม่ดูแลตัวเอง NIA ยังแนะนำให้ขอความช่วยเหลือถ้ารู้สึกเศร้าติดต่อกันหลายสัปดาห์

NHS แนะนำให้พบแพทย์เมื่อปัญหาความจำกระทบชีวิตประจำวัน และระบุว่าถ้ากังวลว่าญาติผู้สูงอายุขี้ลืมมากขึ้นเรื่อย ๆ ก็ปรึกษาแพทย์ได้ ในประเทศไทย เริ่มได้จากแพทย์ที่โรงพยาบาลใกล้บ้านหรือโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) ซึ่งส่งต่อไปพบแพทย์เฉพาะทางได้ถ้าจำเป็น

ความช่วยเหลือสำหรับคนในครอบครัว

การดูแลพ่อแม่ที่ความจำเปลี่ยนไปอาจทำให้เหนื่อย ในประเทศไทย สายด่วนสุขภาพจิต 1323 โทรได้ฟรีตลอด 24 ชั่วโมง ถ้าต้องการพูดคุยและขอคำแนะนำ