ซิงค์มีกี่รูปแบบ แต่ละแบบต่างกันอย่างไร?

ซิงค์ในผลิตภัณฑ์ไม่ได้อยู่ลำพัง แต่จะจับอยู่กับสารอื่นเสมอ และสารที่จับอยู่นั้นเองเป็นที่มาของชื่อแต่ละแบบ เช่น ซิงค์กลูโคเนต ซิงค์ซัลเฟต ซิงค์ซิเตรต ซิงค์อะซิเตต ซิงค์พิโคลิเนต ซิงค์บิสไกลซิเนต หรือซิงค์ออกไซด์ แต่ละแบบต่างกันที่สารที่ซิงค์จับอยู่ และสัดส่วนของซิงค์ในน้ำหนักของสารประกอบ บทความทบทวนปี 2567 ระบุว่าซิงค์กลูโคเนตมีซิงค์ราวร้อยละ 14 ซิงค์ซัลเฟตราวร้อยละ 23 และซิงค์ออกไซด์ราวร้อยละ 80 ส่วนค่าอ้างอิงสารอาหารต่อวันสำหรับคนไทย (Thai RDIs) ของซิงค์คือ 11 มิลลิกรัม

บทความนี้อธิบายความต่างของแต่ละแบบในแง่เคมีและองค์ประกอบเท่านั้น เรื่องบทบาทของซิงค์ในร่างกายและรายการอาหารที่มีซิงค์ทั้งหมด อ่านได้ในซิงค์ (ธาตุสังกะสี) คืออะไร มีประโยชน์อะไร?

"รูปแบบของซิงค์" หมายถึงอะไร?

ซิงค์เป็นธาตุโลหะ ในอาหารและในผลิตภัณฑ์ ซิงค์จะอยู่ในรูปสารประกอบที่จับกับโมเลกุลอื่น

ซิงค์ต้องมีคู่จับเสมอ

สำนักงานผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร (ODS) ของสถาบันสุขภาพแห่งชาติสหรัฐฯ ระบุว่าผลิตภัณฑ์เสริมอาหารอาจมีซิงค์ได้หลายรูปแบบ เช่น ซิงค์ซัลเฟต ซิงค์อะซิเตต และซิงค์กลูโคเนต ชื่อแต่ละแบบบอกว่าซิงค์จับกับอะไร คือ ซัลเฟตในซิงค์ซัลเฟต อะซิเตตจากกรดอะซิติกในซิงค์อะซิเตต และกลูโคเนตจากกรดกลูโคนิกในซิงค์กลูโคเนต

ปริมาณซิงค์ที่เป็นธาตุกับน้ำหนักของสารประกอบ

ปริมาณของตัวธาตุซิงค์เองที่อยู่ในสารประกอบเรียกว่าปริมาณซิงค์ที่เป็นธาตุ (elemental zinc) ซึ่งน้อยกว่าน้ำหนักของสารประกอบทั้งก้อนเสมอ และสองตัวเลขนี้ต่างกันได้มาก บทความทบทวนในวารสาร Molecules ปี 2567 จากมหาวิทยาลัย RWTH Aachen ประเทศเยอรมนี ระบุว่าซิงค์ซัลเฟต 220 มิลลิกรัมมีซิงค์ที่เป็นธาตุ 50 มิลลิกรัม

สารประกอบของซิงค์มีอะไรบ้าง?

แบ่งกลุ่มได้ตามสารที่ซิงค์จับอยู่ สูตรเคมีในตารางมาจาก PubChem ฐานข้อมูลเคมีของหอสมุดแพทยศาสตร์แห่งชาติสหรัฐฯ

ซิงค์ที่จับกับสารอนินทรีย์: ออกไซด์ ซัลเฟต และคลอไรด์

ซิงค์ออกไซด์คือซิงค์ที่จับกับออกซิเจนเท่านั้น ไม่มีส่วนอื่น ส่วนซิงค์ซัลเฟตและซิงค์คลอไรด์เป็นเกลือของซิงค์กับซัลเฟตและคลอไรด์ ซิงค์ซัลเฟตมักระบุเป็นแบบ heptahydrate หมายความว่าแต่ละหน่วยมีน้ำติดมาด้วย 7 โมเลกุล และน้ำนี้ก็นับรวมอยู่ในน้ำหนักด้วย

ซิงค์ที่จับกับกรดอินทรีย์: กลูโคเนต ซิเตรต และอะซิเตต

กรดกลูโคนิก กรดซิตริก และกรดอะซิติก เป็นกรดอินทรีย์ กรดอะซิติกคือกรดในน้ำส้มสายชู และกรดซิตริกคือกรดที่พบในผลไม้ตระกูลส้ม กรดซิตริกมีหมู่กรด 3 หมู่ ในซิงค์ซิเตรตจึงมีซิงค์ 3 อะตอมจับร่วมกับซิเตรต 2 โมเลกุล สูตรเคมีจึงมี Zn3

ซิงค์ที่จับกับกรดอะมิโน: บิสไกลซิเนต

"บิส" แปลว่าสอง ในซิงค์บิสไกลซิเนต ซิงค์ 1 อะตอมจับกับไกลซีน 2 โมเลกุล ไกลซีนเป็นกรดอะมิโนที่เล็กที่สุด บางครั้งจึงเรียกว่าซิงค์ไกลซิเนต

ซิงค์พิโคลิเนต

กรดพิโคลินิกเป็นกรดอินทรีย์ขนาดเล็กที่มีไนโตรเจนอยู่ในโมเลกุล ในซิงค์พิโคลิเนต ซิงค์ 1 อะตอมจับกับกรดพิโคลินิก 2 โมเลกุล

สารประกอบแต่ละแบบมีซิงค์อยู่เท่าไร?

สัดส่วนของซิงค์ขึ้นกับว่าสารที่จับอยู่หนักแค่ไหน ซิงค์ออกไซด์มีคู่จับเป็นอะตอมออกซิเจนเล็ก ๆ เพียงตัวเดียว น้ำหนักส่วนใหญ่จึงเป็นซิงค์ ส่วนกรดกลูโคนิกเป็นโมเลกุลใหญ่ และซิงค์ 1 อะตอมจับกับกรดนี้ถึง 2 โมเลกุล ซิงค์ในซิงค์กลูโคเนตจึงมีสัดส่วนน้อย

ค่าที่ระบุไว้ในบทความทบทวนปี 2567

ที่มา: Schoofs, Schmit และ Rink, Molecules 2567 ตารางเกลือของซิงค์และสัดส่วนซิงค์ที่เป็นธาตุ บทความทบทวนนี้ไม่ได้ระบุค่าของซิงค์ซิเตรต อะซิเตต พิโคลิเนต และบิสไกลซิเนต จึงไม่ได้แสดงไว้ในที่นี้

ทำไมซิงค์ปริมาณเท่ากันจึงหนักไม่เท่ากัน

เพราะสัดส่วนต่างกัน ซิงค์ปริมาณเท่ากันจึงมาในสารประกอบที่หนักต่างกันมาก ตัวอย่างในบทความทบทวนคือ ซิงค์ซัลเฟต 220 มิลลิกรัมมีซิงค์ที่เป็นธาตุ 50 มิลลิกรัม

อาหารมีซิงค์เท่าไร?

NIH ODS ระบุว่าหอยนางรมมีซิงค์ต่อหนึ่งที่เสิร์ฟมากกว่าอาหารชนิดอื่น ส่วนผักและผลไม้มีซิงค์น้อยมาก

ปริมาณซิงค์ในอาหารบางชนิด

ค่าในตารางมาจากตารางของ NIH ODS ซึ่งอ้างอิงข้อมูลของกระทรวงเกษตรสหรัฐฯ และเทียบแต่ละที่เสิร์ฟกับค่า Thai RDIs 11 มิลลิกรัม

ซิงค์ในอาหารไทยมาจากไหน?

งานวิจัยของโรงพยาบาลรามาธิบดีปี 2541 มหาวิทยาลัยมหิดล ศึกษาบันทึกอาหาร 3 วันของผู้ใหญ่สุขภาพดี 231 คน อายุ 20 ถึง 80 ปี ในกรุงเทพฯ และปริมณฑล พบว่าเนื้อสัตว์ ปลา ไข่ และนม รวมกันให้ซิงค์ร้อยละ 42 ของซิงค์ทั้งหมดในอาหาร และข้าวซึ่งเป็นอาหารหลักให้ร้อยละ 9 ผู้ชายได้รับซิงค์เฉลี่ยวันละ 6.3 มิลลิกรัม ผู้หญิง 5.5 มิลลิกรัม และกลุ่มอายุ 20 ถึง 39 ปีได้รับมากกว่ากลุ่มอื่น ผู้วิจัยอธิบายว่าอาจเป็นเพราะกลุ่มนี้ได้ซิงค์จากอาหารที่มาจากสัตว์ในสัดส่วนสูงกว่า งานนี้ทำไว้กว่า 25 ปีแล้วและศึกษาในพื้นที่เดียว จึงบอกได้เป็นภาพรวมของแนวโน้ม ไม่ใช่ตัวเลขของทั้งประเทศในวันนี้

ต่อมางานวิจัยของคณะสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดลปี 2557 ศึกษาพนักงานออฟฟิศ 215 คน อายุ 20 ถึง 50 ปี จากที่ทำงาน 4 แห่งในกรุงเทพฯ โดยถามอาหารย้อนหลัง 24 ชั่วโมง 1 ครั้งและให้จดบันทึกอาหาร 2 วัน พบค่ามัธยฐานของซิงค์วันละ 2.1 มิลลิกรัมในผู้ชาย และ 2.3 มิลลิกรัมในผู้หญิง ผู้วิจัยระบุข้อจำกัดสำคัญว่าฐานข้อมูลอาหารไทยที่ใช้มีค่าซิงค์เพียงราวครึ่งหนึ่งของรายการอาหาร ตัวเลขนี้จึงนับซิงค์ได้เพียงบางส่วนของที่กินจริง และการจดบันทึกเองมักบันทึกอาหารได้น้อยกว่าที่กินจริง

ต้องการซิงค์วันละเท่าไร และมากเกินไปคือเท่าไร?

ค่าอ้างอิงสารอาหารต่อวันสำหรับคนไทย (Thai RDIs) ของซิงค์คือ 11 มิลลิกรัมต่อวัน สำหรับบุคคลทั่วไปอายุ 3 ปีขึ้นไป NHS ของอังกฤษระบุว่าคนทั่วไปควรได้รับซิงค์ที่ต้องการจากอาหารในแต่ละวันได้ครบ

ปริมาณสูงสุดที่รับได้ต่อวัน

NIH ODS ระบุปริมาณสูงสุดที่รับได้ต่อวัน (UL) ของสหรัฐฯ ไว้ดังนี้ นับรวมซิงค์ทั้งจากอาหารและผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร

NHS แนะนำว่าไม่ควรรับประทานซิงค์จากผลิตภัณฑ์เสริมอาหารเกินวันละ 25 มิลลิกรัม เว้นแต่แพทย์แนะนำ

ได้รับซิงค์มากเกินไปจะเป็นอย่างไร?

NIH ODS ระบุว่าการได้รับซิงค์ปริมาณสูงอาจทำให้คลื่นไส้ เวียนศีรษะ ปวดศีรษะ ปวดท้อง อาเจียน และเบื่ออาหาร และการได้รับวันละ 50 มิลลิกรัมขึ้นไปต่อเนื่องหลายสัปดาห์อาจรบกวนการดูดซึมทองแดง NHS ก็ระบุเช่นกันว่าซิงค์ขนาดสูงทำให้ร่างกายดูดซึมทองแดงได้น้อยลง ส่วนซิงค์จากอาหาร NIH ODS ระบุว่าแทบไม่เคยสูงถึง 50 มิลลิกรัม

ซิงค์อาจมาจากหลายผลิตภัณฑ์

ปริมาณสูงสุดนับรวมทั้งอาหารและผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร ยอดรวมจึงสำคัญ ซิงค์มีอยู่ทั้งในผลิตภัณฑ์วิตามินและแร่ธาตุรวม และในผลิตภัณฑ์ที่มีซิงค์อย่างเดียว ปริมาณจากหลายผลิตภัณฑ์จึงบวกกัน

ใครควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร?

ผู้ที่ใช้ยาประจำ

NIH ODS ระบุว่าซิงค์อาจมีผลร่วมกับยาบางชนิด บางชนิดอาจทำให้ดูดซึมทั้งยาและซิงค์ได้น้อยลง และบางชนิดอาจทำให้ร่างกายเสียซิงค์ทางปัสสาวะมากขึ้น ผู้ที่ใช้ยาประจำควรถามแพทย์หรือเภสัชกรก่อนเพิ่มซิงค์

หญิงตั้งครรภ์และให้นมบุตร

หากตั้งครรภ์หรือให้นมบุตร ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร รวมถึงซิงค์

ทั้งนี้ ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค