อาหารเสริมผู้สูงอายุ กินยาเยอะ เช็กอะไรก่อน?

ก่อนเพิ่มอาหารเสริมให้พ่อแม่สูงอายุ ให้ทำรายการยา อาหารเสริม และสมุนไพรทุกอย่างที่พ่อแม่ใช้อยู่ไว้ในที่เดียว แล้วนำไปให้แพทย์หรือเภสัชกรดู ผู้สูงอายุไทยจำนวนมากใช้ยาหลายชนิดอยู่แล้ว งานวิจัยในคนอายุ 60 ปีขึ้นไป 587,905 คน ที่โรงพยาบาล 46 แห่งในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ พบว่า 59.5% ใช้ยาตั้งแต่ 5 ชนิดขึ้นไปติดต่อกันอย่างน้อย 90 วัน หลายคนยังใช้สมุนไพรและอาหารเสริมควบคู่ไปด้วย และวิตามินหรือแร่ธาตุชนิดเดียวกันอาจมาจากหลายผลิตภัณฑ์ สถาบันผู้สูงอายุแห่งชาติสหรัฐฯ (NIA) ระบุว่าผู้สูงอายุที่ใช้ยาหลายชนิดมีโอกาสเกิดผลข้างเคียงมากขึ้น และการใช้ยากับผลิตภัณฑ์เสริมอาหารบางอย่างร่วมกันอาจเป็นอันตราย

สรุปสั้น ๆ

• อย่างแรก: รายการเดียวที่มีทุกอย่าง นำไปให้แพทย์หรือเภสัชกรดู
• ดูว่ามีอะไรซ้ำกันไหม: สารอาหารเดียวกันในวิตามินรวม ผลิตภัณฑ์ที่มีสารอาหารเดียว และยาบางชนิด
• ใช้ปริมาณสูงสุดเป็นเกณฑ์: นับปริมาณรวม ไม่ใช่ผลิตภัณฑ์ชิ้นเดียว
• ขอความช่วยเหลือเร็ว: ถ้ายาดูเหมือนก่อปัญหา โทรหาแพทย์ ถ้าสงสัยว่ากินยาผิดหรือเกินขนาด โทรศูนย์พิษวิทยารามาธิบดี 1367

เรื่องอาหาร น้ำ การขยับร่างกาย และการนอนในแต่ละวันของพ่อแม่สูงอายุ อ่านต่อได้ที่พ่อแม่สูงอายุป่วยง่าย ควรดูแลอะไรทุกวัน?

ผู้สูงอายุไทยใช้ยากันกี่ชนิด?

การใช้ยาตั้งแต่ 5 ชนิดขึ้นไปพร้อมกันพบได้บ่อยในผู้สูงอายุไทยที่ใช้บริการโรงพยาบาล

ตัวเลขเหล่านี้บอกอะไรได้ และบอกอะไรไม่ได้

งานวิจัยแรกศึกษาเฉพาะผู้สูงอายุที่มาโรงพยาบาลในเขตสุขภาพเดียว และผู้วิจัยระบุว่าไม่ควรนำผลไปใช้กับผู้สูงอายุในชนบททั้งหมด งานวิจัยที่สองมีขนาดเล็ก ทั้งสองงานนับยาจากเวชระเบียนและการเยี่ยมบ้าน จึงไม่ได้รวมสมุนไพรหรืออาหารเสริมที่ซื้อเอง ซึ่งเป็นอีกส่วนของภาพทั้งหมด

ผู้สูงอายุไทยใช้สมุนไพรและอาหารเสริมด้วยไหม?

ทำไมแพทย์อาจไม่รู้

งานวิจัยที่หาดใหญ่แสดงช่องว่างนี้ชัด ผู้ใช้ส่วนใหญ่ไม่เคยถูกบุคลากรทางการแพทย์ถามเรื่องสมุนไพรเลย ถ้าเราไม่บอก คนที่ตรวจดูยาของพ่อแม่ก็จะเห็นเพียงบางส่วนของสิ่งที่พ่อแม่กินเข้าไปในแต่ละวัน ทั้งสองงานวิจัยศึกษาในจังหวัดเดียว และข้อมูลจากชลบุรีเก็บไว้ตั้งแต่ปี 2551

ทำไมการใช้หลายผลิตภัณฑ์ร่วมกันจึงต้องระวัง?

หน่วยงานสาธารณสุขว่าอย่างไร

• NIA ระบุว่าผู้สูงอายุมักมีปัญหาสุขภาพหลายอย่างและอาจใช้ยาหลายชนิด ทำให้มีโอกาสเกิดผลข้างเคียงมากขึ้น และการใช้ยาตามใบสั่งแพทย์ ยาที่ซื้อเอง ผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร หรือสิ่งอื่น ๆ บางอย่างร่วมกันอาจเป็นอันตราย
• องค์การอาหารและยาสหรัฐฯ (US FDA) ระบุว่าผลิตภัณฑ์เสริมอาหารบางชนิดอาจเปลี่ยนการดูดซึม การเปลี่ยนแปลง หรือการขับยาออกจากร่างกาย
• สำนักงานผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร NIH (ODS) ระบุว่ามีโอกาสเกิดผลข้างเคียงมากที่สุดเมื่อใช้ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารปริมาณสูง ใช้แทนยาที่แพทย์สั่ง หรือใช้หลายอย่าง

ยาเหลือในบ้าน

Vatcharavongvan และ Puttawanchai จากมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ สัมภาษณ์คนอายุ 60 ปีขึ้นไป 19 คนในปทุมธานีเมื่อปี 2558 ซึ่งแต่ละคนใช้ยาตั้งแต่ 5 ชนิดขึ้นไป และถ่ายภาพที่เก็บยา พบว่าส่วนใหญ่ใช้ยาที่เหลือต่อโดยไม่ได้ดูวันหมดอายุ และยาที่เหลือถูกเก็บไว้ แบ่งให้คนอื่น ทิ้ง หรือนำไปคืน งานวิจัยนี้มีขนาดเล็ก แต่บอกเรื่องที่ครอบครัวลองเช็กในบ้านของตัวเองได้

ศูนย์พิษวิทยาเห็นอะไร

Monkaew และคณะ ทบทวนกรณีที่แจ้งศูนย์พิษวิทยาศิริราชระหว่างปี 2563 ถึง 2566 จาก 5,146 กรณี มี 682 กรณีเป็นคนอายุ 60 ปีขึ้นไป และยาเป็น 45.8% ของสิ่งที่ได้รับ ในกรณีที่ได้รับยาโดยไม่ตั้งใจ สาเหตุที่พบบ่อยที่สุดคืออาการไม่พึงประสงค์จากยาหรือยามีผลต่อกัน (56.8%) รองลงมาคือให้ยาผิดช่องทาง (20.8%) ตัวเลขนี้เป็นกรณีที่แจ้งมายังศูนย์เดียว ไม่ได้บอกว่าเกิดขึ้นที่บ้านบ่อยแค่ไหน

สารอาหารชนิดเดียวกันมาจากหลายผลิตภัณฑ์ได้อย่างไร?

วิตามินรวมกับผลิตภัณฑ์ที่มีสารอาหารเดียว

เอกสารของ ODS เรื่องวิตามินและแร่ธาตุรวม ระบุว่าการกินวิตามินรวมทำให้ได้สารอาหารต่อวันเพิ่มขึ้น แต่ก็อาจเพิ่มโอกาสได้รับบางชนิดมากเกินไป เช่น ธาตุเหล็ก วิตามินเอ ซิงค์ ไนอะซิน และกรดโฟลิก และแนะนำให้คนที่กินอาหารหรือเครื่องดื่มที่เติมสารอาหาร หรือใช้ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารอื่นอยู่ ดูให้แน่ใจว่าวิตามินรวมไม่ทำให้ได้วิตามินหรือแร่ธาตุชนิดใดเกินปริมาณสูงสุด

ยาที่มีแร่ธาตุ

ODS ยังระบุว่ายาลดกรดบางชนิดที่ซื้อได้เองมีแคลเซียมคาร์บอเนต และมีแมกนีเซียมอยู่ในยาระบายบางชนิดและผลิตภัณฑ์บางชนิดสำหรับอาการแสบร้อนกลางอกและอาหารไม่ย่อย ปริมาณเหล่านี้ก็นับรวมด้วย

ปริมาณสูงสุดของสารอาหารที่แหล่งข้อมูลข้างต้นระบุ

ใช้ตารางนี้เพื่อตรวจปริมาณรวมจากหลายผลิตภัณฑ์ ไม่ใช่รายการสิ่งที่ควรกิน ตารางนี้มีเฉพาะสารอาหารที่ ODS ระบุไว้ข้างต้น คือ 5 ชนิดที่วิตามินรวมอาจทำให้ได้มากเกินไป และ 2 ชนิดที่มีอยู่ในยาบางชนิด ปริมาณสูงสุดเป็นค่าของสหรัฐฯ สำหรับผู้ใหญ่ที่ ODS เผยแพร่ และแต่ละค่านับจากแหล่งไม่เหมือนกัน

ที่มา: เอกสารสำหรับประชาชนของ ODS เรื่องธาตุเหล็ก วิตามินเอ ซิงค์ ไนอะซิน โฟเลต แคลเซียม และแมกนีเซียม

ใช้ตารางนี้อย่างไร

รวมปริมาณของสารอาหารแต่ละชนิดจากฉลากทุกผลิตภัณฑ์ที่พ่อแม่ใช้ แล้วขอให้เภสัชกรช่วยดูปริมาณรวม NIA ระบุว่ามากกว่าไม่ได้แปลว่าดีกว่า การกินผลิตภัณฑ์เสริมอาหารหลายอย่างเกินไป หรือแบบที่มีสารอาหารเข้มข้นสูงมาก อาจเป็นอันตรายได้

จะทำรายการยาและอาหารเสริมให้พ่อแม่อย่างไร?

จดอะไรบ้าง

เก็บไว้ที่ไหน และให้ใครดู

NIA แนะนำให้นำรายการไปให้บุคลากรทางการแพทย์ทุกคนของพ่อแม่ดู รวมถึงทันตแพทย์และนักกายภาพบำบัด เก็บสำเนาไว้ที่บ้าน 1 ชุดและในกระเป๋าสตางค์หรือกระเป๋าถือ 1 ชุด และถ้าทำได้ ให้รับยาที่ร้านยาหรือห้องยาแห่งเดียว เพื่อให้ข้อมูลอยู่ที่เดียวกัน US FDA แนะนำให้นำรายการไปด้วยทุกครั้งที่พบบุคลากรทางการแพทย์

เรื่องอื่นที่ควรเช็กในบ้าน

NIA ยังแนะนำให้แยกยาแต่ละชนิดออกจากกันได้ด้วยขนาด รูปร่าง สี หรือตัวเลขบนเม็ดยา เก็บเอกสารกำกับยาไว้ ดูวันหมดอายุ และถามแพทย์หรือเภสัชกรว่าจะทิ้งยาที่ไม่ใช้แล้วหรือหมดอายุอย่างไรให้ปลอดภัย

พ่อแม่สูงอายุอยากเริ่มอาหารเสริมเป็นประจำ ควรเริ่มจากอะไร?

เริ่มจากรายการ ไม่ใช่ผลิตภัณฑ์ใหม่

NIA แนะนำให้คุยกับบุคลากรทางการแพทย์ก่อนเริ่มยาตามใบสั่งแพทย์ ยาที่ซื้อเอง หรือผลิตภัณฑ์เสริมอาหารตัวใหม่ และให้แน่ใจว่าเขารู้ทุกอย่างที่พ่อแม่ใช้อยู่ NIA ยังแนะนำว่าถ้ามีปัญหาสุขภาพ ไม่ควรเริ่มผลิตภัณฑ์เสริมอาหารเองโดยไม่ได้ถามแพทย์ก่อน

อาหารมาก่อน

NIA ระบุว่าการกินอาหารที่หลากหลายเป็นวิธีที่ดีที่สุดในการได้สารอาหารที่ต้องการ หน้าเรื่องผลิตภัณฑ์เสริมอาหารสำหรับผู้สูงอายุของ NIA ยังระบุว่าคำว่า "ธรรมชาติ" ไม่ได้แปลว่าปลอดภัย และผลิตภัณฑ์เสริมอาหารอาจทำให้ยาที่แพทย์สั่งออกฤทธิ์อ่อนลงหรือแรงขึ้น รายการอาหาร 5 หมู่ น้ำ การขยับร่างกาย และการนอนในแต่ละวัน อยู่ในบทความพ่อแม่สูงอายุป่วยง่าย ควรดูแลอะไรทุกวัน?

เมื่อไรควรโทรหาแพทย์หรือเภสัชกร?

โทรหาแพทย์

NIA แนะนำให้โทรหาแพทย์ทันทีถ้าพ่อแม่มีปัญหาจากยา หรือกังวลว่ายาอาจให้โทษมากกว่าประโยชน์ และไม่ควรหยุดยาเองก่อนคุยกับบุคลากรทางการแพทย์ ให้จดอาการข้างเคียงไว้เพื่อเล่าให้แพทย์หรือเภสัชกรฟังได้ถูกต้อง

ถ้าสงสัยว่าพ่อแม่กินยาผิดหรือกินเกินขนาด

ในประเทศไทย ศูนย์พิษวิทยารามาธิบดี มหาวิทยาลัยมหิดล รับปรึกษาทางโทรศัพท์ที่ 1367 ตลอด 24 ชั่วโมง

ก่อนผ่าตัด

ODS ระบุว่าผลิตภัณฑ์เสริมอาหารบางชนิด ถ้าใช้ก่อนผ่าตัด อาจเปลี่ยนการตอบสนองต่อยาระงับความรู้สึก ถ้ามีนัดผ่าตัดจึงควรบอกแพทย์เรื่องผลิตภัณฑ์เสริมอาหารทุกอย่างที่ใช้

หากพ่อแม่ใช้ยาประจำ ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร

ทั้งนี้ ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค