ทำงานกะดึกแล้วอ่อนเพลียตลอดเวลา ทำอย่างไรดี?
ทำงานกะดึกแล้วรู้สึกอ่อนเพลียแทบตลอดเวลาเป็นเรื่องที่พบบ่อย เพราะร่างกายต้องตื่นทำงานในช่วงที่นาฬิกาชีวภาพตั้งไว้ให้นอน และการนอนตอนกลางวันมักสั้นกว่าและไม่ลึกเท่านอนกลางคืน จนนอนไม่พอสะสมไปเรื่อย ๆ สิ่งที่ควรดูก่อนคือเวลานอนหลังเลิกงาน แสงระหว่างกะ เวลาดื่มกาแฟ เวลามื้ออาหาร และการใช้วันหยุด ถ้าเหนื่อยต่อเนื่องหลายสัปดาห์โดยไม่รู้สาเหตุ ให้พบแพทย์
คนที่ทำงานกะกลางคืนในไทยมีหลายอาชีพ ตั้งแต่พยาบาล พนักงานโรงงานที่เข้ากะสลับ ยามประจำอาคาร คอลเซ็นเตอร์ที่รับสายลูกค้าต่างประเทศ ไปจนถึงพนักงานร้านสะดวกซื้อ 24 ชั่วโมง ทุกคนเจอโจทย์เดียวกัน คือต้องทำงานตอนที่ร่างกายอยากนอน และต้องนอนตอนที่ข้างนอกสว่างและวุ่นวายที่สุด
ทำงานกะดึกแล้วอ่อนเพลียตลอดเวลา ควรเริ่มดูแลจากตรงไหน?
งานด้านสุขภาพของคนทำงานกะ เช่น NIOSH ของสหรัฐฯ และ Health and Safety Executive (HSE) ของสหราชอาณาจักร ให้ความสำคัญก่อนคือ การนอน แสง คาเฟอีน และมื้ออาหาร เพราะต้นเหตุหลักของความเหนื่อยในคนทำงานกะดึกคือการนอนไม่พอและเวลาที่สวนทางกับนาฬิกาชีวภาพ
สิ่งที่ควรดูก่อนเป็นอันดับแรก
| เรื่อง | สิ่งที่ทำได้ | ที่มา |
|---|---|---|
| เวลานอน | เข้านอนทันทีที่ถึงบ้าน และนอนให้นานที่สุดเท่าที่ทำได้ | NIOSH |
| ห้องนอน | ทำให้มืด เงียบ และเย็นสบาย | HSE |
| แสงระหว่างกะ | แสงจ้าในครึ่งแรกของกะ ลดแสงในครึ่งหลัง | NIOSH |
| คาเฟอีน | ดื่มแต่น้อยในช่วงต้นกะ และหยุดหลายชั่วโมงก่อนเลิกกะ | NIOSH |
| มื้ออาหาร | กินน้อยลงช่วงเที่ยงคืนถึง 6 โมงเช้า | NIOSH |
| วันหยุด | คงช่วงนอนบางส่วนไว้ให้ตรงกันทุกวัน | NIOSH |
ทำไมทำงานกะดึกแล้วถึงเหนื่อยอยู่ตลอด?
ความเหนื่อยของคนทำงานกะดึกไม่ได้มาจากความขี้เกียจหรือความอดทนน้อย แต่มาจากหลายอย่างที่ซ้อนกันอยู่
ทำงานสวนทางกับนาฬิกาชีวภาพ
NIOSH อธิบายว่าคนทำงานกะดึกกำลังทำงานสวนทางกับนาฬิกาชีวภาพ ซึ่งถูกกำหนดอย่างมากโดยวงจรแสงสว่างและความมืดของดวงอาทิตย์ ร่างกายถูกตั้งไว้ให้นอนตอนมืดและตื่นตัวตอนสว่าง และเซลล์ในร่างกายก็มีนาฬิกาของตัวเองที่ปรับตามการทำงานกลางคืนได้ไม่ดีนัก ทำให้ระบบย่อยอาหาร อุณหภูมิร่างกาย และการทำงานอื่น ๆ ไม่ตรงจังหวะกัน
นอนกลางวันได้สั้นกว่าและหลับไม่ลึก
HSE ระบุว่าการนอนตอนกลางวันมักหลับไม่ลึก สั้นกว่า และคุณภาพต่ำกว่าการนอนตอนกลางคืน และถูกรบกวนบ่อยกว่าจากอากาศที่ร้อนกว่าและเสียงในตอนกลางวัน NIOSH ก็ระบุว่าคนทำงานกะดึกมักนอนได้น้อยกว่าและหลับได้คุณภาพต่ำกว่าคนทำงานกะกลางวัน
ในบ้านเรา การนอนกลางวันยังเจอสิ่งรบกวนเพิ่ม ทั้งแดดที่ส่องเข้าห้อง อากาศร้อนช่วงบ่าย เสียงรถ เสียงก่อสร้าง เสียงคนในบ้านที่ใช้ชีวิตตามปกติ และโทรศัพท์ที่ดังตามเวลาทำงานของคนอื่น
นอนไม่พอสะสมเป็นหนี้การนอน
HSE ระบุว่าผู้ใหญ่ส่วนใหญ่ต้องนอน 7 ถึง 8 ชั่วโมงต่อวัน ถ้านอนกลางวันได้แค่ 4 ถึง 5 ชั่วโมงทุกวันทำงาน ส่วนที่ขาดไปจะสะสมไปเรื่อย ๆ NIOSH จึงแนะนำให้คนทำงานกะดึกใช้เวลาบนเตียงให้มากที่สุดเท่าที่ทำได้ เพื่อไม่ให้นอนไม่พอแบบเรื้อรัง
ถ้านอนน้อยแต่อยากให้สมองปลอดโปร่ง อ่านได้ในนอนน้อยแต่อยากให้สมองปลอดโปร่ง ควรทำอย่างไร?
เวลาชีวิตไม่ตรงกับคนรอบตัว
NIOSH ระบุว่าความสัมพันธ์กับครอบครัวและเพื่อนอาจตึงเครียดขึ้น เพราะคนรอบตัวใช้ชีวิตตามเวลากลางวัน หลายคนจึงยอมตัดเวลานอนเพื่อไปรับส่งลูก กินข้าวกับครอบครัว หรือไปทำธุระที่เปิดเฉพาะเวลาราชการ ซึ่งทำให้นอนไม่พอหนักขึ้นอีก
เลิกงานแล้วและวันหยุด ควรจัดเวลานอนอย่างไร?
เข้านอนทันทีที่ถึงบ้าน
NIOSH แนะนำว่าในวันที่ทำงาน ให้เข้านอนทันทีที่ถึงบ้าน เช่น ราว 8 โมงเช้า และนอนให้นานที่สุดเท่าที่ทำได้ ถ้าเป็นไปได้ ให้งีบอีกรอบก่อนกลับไปทำงาน เพื่อเพิ่มเวลานอนรวมและช่วยให้ตื่นตัวในคืนนั้น การแวะทำธุระหลายอย่างก่อนนอนอาจทำให้ช่วงนอนสั้นลงโดยไม่รู้ตัว
ห้องมืด เงียบ และคนในบ้านช่วยกัน
HSE แนะนำให้ทำห้องนอนให้มืดด้วยผ้าม่านหนา ม่านทึบแสง หรือที่ปิดตา ปรับห้องให้เย็นสบาย และขอให้คนในบ้านไม่รบกวนและลดเสียงในช่วงที่เรานอน ถ้าเสียงดังจนนอนไม่ได้ อาจใช้ที่อุดหู เสียงไวต์นอยส์ หรือเพลงเบา ๆ กลบเสียง สำหรับบ้านที่อยู่กันหลายรุ่น การตกลงกันว่าช่วงไหนเป็นเวลานอนของเรา จะช่วยได้มาก
วิธีจัดห้องให้มืดและเงียบ และการปรับเวลานอนหลังเลิกกะโดยละเอียด อ่านวิธีจัดการนอนหลังเลิกกะดึกเพิ่มเติม
แว่นกันแดดตอนขากลับ ใช้เมื่อไม่ได้ขับเอง
NIOSH แนะนำให้ใส่แว่นกันแดดที่กรองแสงสีฟ้าหรือแว่นกันแดดสีเข้มมากก่อนออกไปเจอแสงตอนเช้า และใส่ไว้จนถึงห้องนอนที่มืด ซึ่งอาจช่วยให้นอนได้นานขึ้นอีกเล็กน้อย แต่ NIOSH ก็เตือนว่าแว่นกันแดดอาจกันผลของแสงที่ช่วยให้ตื่นตัว และทำให้ง่วงขณะขับรถมากขึ้น จึงแนะนำให้ใส่เฉพาะเมื่อมีคนอื่นขับให้ ถ้ากลับด้วยรถไฟฟ้า รถเมล์ หรือนั่งวินมอเตอร์ไซค์ ใส่ได้ แต่ถ้าขับรถหรือขี่มอเตอร์ไซค์เอง ไม่ควรใส่
วันหยุด คงช่วงนอนบางส่วนไว้ให้ตรงกัน
NIOSH ระบุว่าการสลับไปนอนกลางคืนเต็มที่ในวันหยุด แล้วกลับมาทำงานกลางคืนอีก ทำให้ร่างกายเหมือนเจ็ตแล็กอยู่ตลอด แนวทางประนีประนอมคือ ในวันหยุดให้อยู่ถึงราวตี 3 ถึงตี 4 แล้วนอนถึงเที่ยงหรือบ่ายโมง เพื่อให้มีชั่วโมงนอนบางส่วนที่ตรงกันทุก 24 ชั่วโมง
NIOSH ยังเตือนว่าไม่ควรอดนอนนานเกินไปก่อนเข้ากะดึกคืนแรก หรือหลังเลิกกะดึกคืนสุดท้าย เพราะเพิ่มความเสี่ยงเกิดอุบัติเหตุในระยะสั้น และทำให้นอนไม่พอเรื้อรัง
แสงกลางวันในวันหยุด
คนทำงานกะดึกมักใช้เวลากลางวันอยู่ในห้องมืดเกือบทั้งหมด อย่างที่ NIOSH อธิบายไว้ นาฬิกาชีวภาพถูกกำหนดอย่างมากโดยวงจรแสงสว่างและความมืดของดวงอาทิตย์ แสงกลางวันจึงเป็นตัวบอกเวลาของร่างกาย ถ้าวันหยุดจะออกไปเดินข้างนอก ทำธุระ หรือพบเพื่อนตอนกลางวัน ให้วางไว้ในช่วงที่ไม่ไปตัดช่วงนอนหลักของตัวเอง
ถ้าเลือกตารางกะได้
HSE ระบุว่าพบอุบัติเหตุและการบาดเจ็บบ่อยขึ้นในกะดึก หลังทำงานหลายกะติดกัน เมื่อกะยาว และเมื่อพักไม่พอ ถ้าที่ทำงานเปิดให้เลือกหรือแลกกะได้ ลองนำเรื่องนี้ไปคุยกับหัวหน้า
ระหว่างกะ ควรจัดแสง กาแฟ และการงีบอย่างไร?
แสงจ้าในครึ่งแรก ลดแสงในครึ่งหลัง
NIOSH แนะนำให้อยู่ในที่สว่างมากขึ้นในครึ่งแรกของกะเพื่อให้ตื่นตัว โดยไม่ต้องนั่งจ้องแหล่งแสงโดยตรง และลดความสว่างในครึ่งหลังของกะ เพื่อให้นอนตอนกลางวันได้ง่ายขึ้น ควรเลี่ยงแสงจ้าช่วงใกล้เลิกงาน เว้นแต่ง่วงมาก
หยุดคาเฟอีนในช่วงท้ายกะ
NIOSH แนะนำให้ดื่มคาเฟอีนแต่น้อยระหว่างกะ และระบุว่าคาเฟอีนใช้เวลา 5 ถึง 6 ชั่วโมงกว่าร่างกายจะกำจัดออกไปครึ่งหนึ่ง และนานกว่านั้นในบางคน คนทำงานกะดึกที่ต้องพึ่งคาเฟอีนจึงควรดื่มช่วงต้นกะ และหยุดหลายชั่วโมงก่อนเลิกกะ HSE ยังระบุว่าควรใช้คาเฟอีนเป็นครั้งคราว ไม่ใช่พึ่งคาเฟอีนเพื่อให้ตื่น กาแฟเย็นแก้วใหญ่ ชาไทย ชาเขียวเย็น และเครื่องดื่มชูกำลังที่ซื้อจากร้านสะดวกซื้อตอนตี 4 ถึงตี 5 คือคาเฟอีนช่วงท้ายกะที่หลายคนมองข้าม
| ช่วงเวลา | แสง | คาเฟอีน |
|---|---|---|
| ครึ่งแรกของกะ | สว่างมากขึ้น | แต่น้อย ถ้าดื่ม |
| หลายชั่วโมงสุดท้ายของกะ | ลดความสว่าง | หยุด |
| ขากลับบ้าน | แว่นกันแดดเมื่อไม่ได้ขับเอง | ไม่ดื่ม |
งีบสั้น ๆ เมื่อทำได้
HSE แนะนำให้งีบสั้น ๆ ก่อนเข้ากะดึกคืนแรก NIOSH แนะนำให้คนทำงานกะดึกนอนให้มากที่สุดทุกครั้งที่มีโอกาส รวมถึงการงีบ เพราะโดยรวมแล้วนอนได้น้อยกว่าคนทำงานกลางวันอยู่แล้ว
เรื่องการงีบสั้น ๆ อ่านเพิ่มได้ในตื่นเช้าตัวหนัก บ่ายเหนื่อยง่าย ทำอย่างไรดี?
ทำงานกะดึก ควรกินอะไร กินตอนไหน?
NIOSH อธิบายว่าระบบย่อยอาหารก็มีนาฬิกาของตัวเอง และกลางดึกคือช่วงที่ร่างกายเตรียมพัก การกินมื้อใหญ่ในช่วงนั้นจึงสวนทางกับจังหวะของร่างกาย เวลามื้ออาหารจึงสำคัญพอ ๆ กับสิ่งที่กิน
กินน้อยลงช่วงเที่ยงคืนถึง 6 โมงเช้า
NIOSH แนะนำให้เลี่ยงหรือกินให้น้อยลงในช่วงเที่ยงคืนถึง 6 โมงเช้า และคงรูปแบบ 3 มื้อใน 24 ชั่วโมงไว้ ถ้าต้องการแรงระหว่างกะ NIOSH แนะนำให้กินบ่อยขึ้น ข้าวขาหมูหรือข้าวมันไก่จานใหญ่ตอนตี 2 จึงเป็นมื้อที่ควรเลื่อนไปกินก่อนเที่ยงคืน หรือเปลี่ยนเป็นของว่างเล็ก ๆ
เลือกอะไรระหว่างกะ
| ควรเลือก | ควรเลี่ยง |
|---|---|
| ผัก สลัด ซุปผัก | ของหวานและเครื่องดื่มรสหวาน |
| ผลไม้ | แป้งที่มีใยอาหารน้อย |
| แซนด์วิชขนมปังโฮลวีต | |
| โยเกิร์ต ชีส ไข่ ถั่ว ชาเขียว |
ที่มา: NIOSH
NIOSH ระบุว่าของหวานและแป้งที่มีใยอาหารน้อยอาจทำให้ง่วงมากขึ้น โดยเฉพาะในช่วงที่ต้องตื่นตัว ชานมไข่มุก ขนมปังไส้หวาน และน้ำอัดลมที่หลายคนกินให้ตาสว่างตอนดึกจึงอาจได้ผลกลับกัน ถ้าทำได้ NIOSH แนะนำให้กินมื้อกับเพื่อนร่วมงานในที่ที่สบาย ห่างจากโต๊ะทำงาน
ทำงานกะดึกแล้วเหนื่อยแบบไหนควรไปพบแพทย์?
NHS ของสหราชอาณาจักรแนะนำให้พบแพทย์เมื่อ
- รู้สึกเหนื่อยมาหลายสัปดาห์และไม่แน่ใจว่าเพราะอะไร
- ความเหนื่อยกระทบชีวิตประจำวัน
- เหนื่อยร่วมกับอาการอื่น เช่น น้ำหนักลดหรืออารมณ์เปลี่ยน
- มีคนบอกว่าตอนหลับมีเสียงหายใจเฮือก กรนดัง หรือเหมือนสำลัก
ง่วงจนขับรถกลับบ้านไม่ไหว
NIOSH แนะนำว่าถ้าง่วงมากหลังเลิกกะ ไม่ควรขับรถเอง ให้ขอให้คนในครอบครัว เพื่อน หรือเพื่อนร่วมงานขับให้ นั่งแท็กซี่หรือขนส่งสาธารณะ หรือดื่มคาเฟอีนแล้วงีบสั้น ๆ ทันทีก่อนขับ อย่าฝืนขับรถหรือขี่มอเตอร์ไซค์กลับบ้านตอนเช้าทั้งที่ตาจะปิด ถ้าเกิดแบบนี้บ่อย ให้เล่าให้แพทย์ฟัง
ก่อนไปพบแพทย์ จดสิ่งเหล่านี้ไว้
- ตารางกะในช่วง 2 ถึง 4 สัปดาห์ที่ผ่านมา
- เวลาเข้านอนและตื่นในแต่ละวัน ทั้งวันทำงานและวันหยุด
- ปริมาณกาแฟ ชา และเครื่องดื่มชูกำลังต่อวัน
- ยาและอาหารเสริมที่ใช้อยู่ทั้งหมด
- อาการอื่นที่สังเกตได้ เช่น น้ำหนักเปลี่ยน อารมณ์เปลี่ยน หรือเสียงตอนหลับที่คนในบ้านบอก
ข้อมูลเหล่านี้ช่วยให้แพทย์มองเห็นภาพได้ตรงขึ้น
ก่อนเริ่มใช้ผลิตภัณฑ์หรือยาใด ๆ
ถ้าใช้ยาประจำอยู่ ตั้งครรภ์ หรือไม่แน่ใจว่าเหมาะกับตัวเองไหม ให้ปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนเริ่มกินอะไรเพิ่มเอง NIOSH ระบุว่าควรใช้วิธีที่ไม่ใช้ยาให้เต็มที่ก่อน และถ้ายังนอนไม่ดี ให้ปรึกษาแพทย์ด้านการนอน ยาใด ๆ ไม่ควรเริ่มใช้เอง
คำถามที่พบบ่อย
ทำงานกะดึก อ่อนเพลียตลอดเวลา ควรเริ่มดูแลอะไรก่อน?
เลิกกะตอนเช้าแล้ว ควรนอนเลยหรือรอก่อน?
ทำงานกะดึก ควรดื่มกาแฟตอนไหน?
ทำงานกะดึก ควรกินข้าวตอนไหน?
ทำงานกะดึกแล้วเหนื่อยแบบไหนควรไปพบแพทย์?
- NIOSH (CDC): Night shift – sleep after work and on days off ↗
- NIOSH (CDC): Night shift – light during and after the shift ↗
- NIOSH (CDC): Diet suggestions for night-shift workers ↗
- NIOSH (CDC): Night shift – light after the shift and the drive home ↗
- NIOSH (CDC): Prepare for sleep ↗
- UK Health and Safety Executive: Shift workers ↗
- UK Health and Safety Executive: Fatigue ↗
- NHS: Tiredness and fatigue ↗
เราใช้คุกกี้เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพ และประสบการณ์ที่ดีในการใช้งานเว็บไซต์ เมื่อคุณกดยอมรับ เราจะสามารถแสดงเนื้อหาที่ตรงกับความสนใจของคุณได้มากขึ้น และหากต้องการเปลี่ยนความยินยอม สามารถทำได้ทุกเมื่อโดยคลิก “การตั้งค่าคุกกี้” นโยบายการใช้คุกกี้
