ลูกท้องผูกเรื้อรัง นอกจากอาหารทำอะไรได้อีก?

เด็กท้องผูกส่วนใหญ่เกิดจากการกลั้นอุจจาระ และเมื่อถ่ายแล้วแข็งและเจ็บ เด็กก็ยิ่งอยากกลั้นมากขึ้น นอกจากเรื่องอาหาร สิ่งที่พ่อแม่ช่วยได้คือ ให้ดื่มน้ำมากพอ ให้เล่นออกแรงทุกวัน ฝึกนั่งส้วมเป็นเวลาหลังมื้ออาหารหรือก่อนนอน ใช้ที่วางเท้าให้เท้าวางราบ ชมหรือให้รางวัลเมื่อลูกพยายาม และใจเย็น ไม่เร่ง โดยเฉพาะช่วงฝึกขับถ่าย ถ้าเป็นนานเกิน 2 สัปดาห์ ดูแลที่บ้านแล้วไม่หาย หรือมีเลือดออกหรือปวดท้องตลอดเวลา ให้พาไปพบแพทย์

พ่อแม่หลายคนเพิ่มผักผลไม้ให้ลูกแล้ว แต่ลูกก็ยังเบ่งนาน ร้องไห้ตอนนั่งส้วม หรือถ่ายแค่ไม่กี่วันครั้ง บทความนี้ใช้ข้อมูลจาก NHS ของสหราชอาณาจักร และ NIDDK ของสหรัฐฯ เพื่ออธิบายว่าทำไมเด็กท้องผูกจึงมักกลับมาเป็นซ้ำ ที่บ้านทำอะไรได้บ้างนอกจากการปรับอาหาร และเมื่อไรควรพาไปพบแพทย์

รู้ได้อย่างไรว่าลูกท้องผูก?

สัญญาณที่ NHS ระบุ

NHS ระบุว่าลูกอาจท้องผูก ถ้า

• สัปดาห์ที่ผ่านมาถ่ายน้อยกว่า 3 ครั้ง
• อุจจาระก้อนใหญ่และแข็ง หรือเป็นเม็ดเล็ก ๆ คล้ายขี้กระต่าย
• เบ่งหรือเจ็บเวลาถ่าย
• มีเลือดออกเล็กน้อยระหว่างหรือหลังถ่าย เพราะอุจจาระก้อนใหญ่และแข็ง
• เบื่ออาหาร หรือปวดท้องแล้วดีขึ้นหลังถ่าย

NHS เสริมว่าในเด็กอายุเกิน 1 ปี การที่กางเกงในเปื้อนอุจจาระก็อาจเป็นสัญญาณหนึ่ง เพราะอุจจาระเหลวอาจซึมออกมารอบ ๆ ก้อนอุจจาระที่แข็ง

ท่าทางที่บอกว่าลูกกำลังกลั้น

NIDDK อธิบายว่าเด็กมักเปลี่ยนท่าเพื่อเลี่ยงหรือเลื่อนการถ่าย เช่น เขย่งปลายเท้าแล้วโยกตัวกลับมาที่ส้นเท้า เกร็งก้น หรือขยับตัวแปลก ๆ คล้ายเต้น ถ้าเห็นท่าทางแบบนี้ ลูกอาจกำลังกลั้นอยู่ ไม่ใช่ "ยังไม่ปวด"

ทำไมลูกท้องผูกแล้วกลับมาเป็นซ้ำบ่อย?

การกลั้นทำให้เกิดวงจร

NIDDK ระบุว่าเด็กท้องผูกส่วนใหญ่เกิดจากการกลั้นอุจจาระ เมื่ออุจจาระค้างอยู่ในลำไส้ใหญ่นานเกินไป ลำไส้จะดูดน้ำออกจากอุจจาระมากเกินไป อุจจาระจึงแข็ง แห้ง และถ่ายยาก NHS อธิบายว่าถ้าถ่ายแล้วเจ็บ เด็กอาจไม่อยากถ่าย จึงเกิดวงจรที่ยิ่งกลั้นก็ยิ่งท้องผูก

สาเหตุที่พบบ่อยตามที่ NHS และ NIDDK ระบุ

NHS ระบุว่าอาการท้องผูกพบได้บ่อยในวัยเด็ก โดยเฉพาะช่วงฝึกขับถ่ายประมาณอายุ 2 ถึง 3 ปี

นอกจากอาหาร พ่อแม่ช่วยฝึกนิสัยการขับถ่ายได้อย่างไร?

นั่งส้วมหลังมื้ออาหารหรือก่อนนอน

NHS แนะนำให้ฝึกลูกนั่งกระโถนหรือส้วมเป็นประจำหลังมื้ออาหารหรือก่อนนอน และ NIDDK แนะนำให้เด็กที่ฝึกขับถ่ายแล้วเข้าห้องน้ำหลังมื้ออาหาร ในเช้าที่เร่งรีบ อาจต้องตื่นเร็วขึ้นอีกนิด เพื่อไม่ให้กินข้าวเสร็จแล้วต้องรีบออกจากบ้านทันที

ใช้ที่วางเท้า

NHS แนะนำให้เท้าของลูกวางราบบนพื้นหรือบนที่วางเท้าขณะนั่งกระโถนหรือส้วม เพื่อให้อยู่ในท่าที่ถ่ายได้ง่าย ถ้าใช้ชักโครกของผู้ใหญ่ ม้านั่งเตี้ย ๆ หรือฝารองนั่งสำหรับเด็กจะช่วยให้เท้าถึงและลูกรู้สึกมั่นคงขึ้น

ชมที่ความพยายาม ไม่ใช่แค่ผลลัพธ์

NHS แนะนำให้ชมลูกไม่ว่าจะถ่ายออกหรือไม่ NIDDK แนะนำให้ใช้ระบบให้รางวัลเมื่อลูกเข้าห้องน้ำได้สม่ำเสมอ

ถามเรื่องห้องน้ำนอกบ้าน

NHS แนะนำให้ถามลูกว่ากังวลเรื่องการใช้กระโถนหรือห้องน้ำหรือไม่ เพราะเด็กบางคนไม่อยากถ่ายในบางที่ เช่น ที่ศูนย์เด็กเล็ก โรงเรียนอนุบาล หรือโรงเรียน นอกจากนี้ อาจคุยกับครูเรื่องการไปห้องน้ำ หรือเผื่อเวลาเข้าห้องน้ำที่บ้านก่อนและหลังไปโรงเรียน NHS ยังระบุว่าเด็กผู้ชายที่ยืนปัสสาวะได้แล้วอาจลืมเรื่องการถ่ายอุจจาระ จึงควรมีเวลานั่งส้วมเป็นประจำเช่นกัน

ลูกท้องผูกช่วงฝึกขับถ่าย ควรทำอย่างไร?

ชะลอและทำให้บรรยากาศสบาย ๆ

NHS ระบุว่าการถูกกดดันหรือถูกขัดจังหวะบ่อย ๆ ระหว่างฝึกขับถ่ายเป็นสาเหตุหนึ่งที่เป็นไปได้ของอาการท้องผูก NIDDK แนะนำให้พักการฝึกขับถ่ายไว้ก่อนจนกว่าอาการท้องผูกจะหายไป NHS แนะนำให้ใจเย็นและให้กำลังใจ เพื่อให้ลูกมองว่าการถ่ายเป็นเรื่องปกติของชีวิต ไม่ใช่เรื่องน่าอาย

ลูกไม่ได้ตั้งใจทำเลอะ

NHS ระบุว่าเด็กที่ท้องผูกแล้วอุจจาระเลอะเสื้อผ้าไม่ได้ทำโดยตั้งใจ จึงไม่ควรโกรธหรือดุ การใจเย็นและผ่อนคลายเป็นท่าทีที่ดีที่สุด และพยาบาลหรือแพทย์ให้คำแนะนำเพิ่มเติมได้

ควรให้ลูกดื่มน้ำและขยับตัวแค่ไหน?

ดื่มน้ำให้พอ โดยเฉพาะวันที่อากาศร้อน

NHS แนะนำให้ลูกดื่มน้ำมากพอ NIDDK แนะนำให้ถามแพทย์ว่าลูกควรดื่มน้ำวันละเท่าไร ตามขนาดตัว สุขภาพ ระดับกิจกรรม และสภาพอากาศที่อาศัยอยู่ ในอากาศร้อนของเมืองไทย ให้ชวนลูกจิบน้ำเป็นระยะตลอดวัน ทั้งที่โรงเรียนและหลังเล่น ไม่ใช่แค่ตอนกินข้าว สำหรับทารก NHS ระบุว่าทารกที่กินนมผสมให้ดื่มน้ำเพิ่มระหว่างมื้อนมได้ โดยทารกอายุต่ำกว่า 6 เดือนต้องเป็นน้ำต้มสุกที่เย็นแล้ว และทารกที่กินนมแม่ซึ่งยังไม่เริ่มอาหารอื่น ให้ดูดนมแม่บ่อย ๆ

เล่นออกแรงทุกวัน

NHS แนะนำให้ส่งเสริมให้ลูกขยับร่างกาย แนวทางกิจกรรมทางกายของ NHS กำหนดไว้ดังนี้

วิ่งเล่นในสนามเด็กเล่น ปั่นจักรยาน เต้น เล่นบอล และเดินไปโรงเรียน นับได้ทั้งหมด NHS ยังแนะนำให้คั่นช่วงที่นั่งนิ่ง ๆ นาน ๆ เช่น ดูจอหรือนั่งรถนาน ๆ ด้วยการขยับ

อาหารก็ยังสำคัญ

NHS แนะนำให้ลูกกินอาหารหลากหลาย มีผักผลไม้มาก ๆ และ NIDDK ยกตัวอย่างเช่น แอปเปิลทั้งเปลือก ส้ม สาลี่ แครอท บรอกโคลี ถั่วลันเตา ถั่วต่าง ๆ ถั่วเลนทิล และข้าวโอ๊ต ให้เป็นส่วนหนึ่งของมื้ออาหารในครอบครัวควบคู่กับนิสัยข้างต้น

เรื่องท้องผูกโดยทั่วไป ทั้งสาเหตุและการดูแลตัวเอง อ่านได้ในท้องผูกเกิดจากอะไร ดูแลตัวเองอย่างไรได้บ้าง?

เมื่อไรควรพาลูกไปพบแพทย์?

สถานการณ์ที่ควรพาไปพบแพทย์

พาไปพบแพทย์ทันที ถ้า

NIDDK แนะนำให้พาลูกไปพบแพทย์ทันที ถ้าท้องผูกและมีอาการต่อไปนี้

• มีเลือดออกทางทวารหนัก
• มีเลือดปนในอุจจาระ
• ท้องอืดหรือท้องป่อง
• ปวดท้องตลอดเวลา
• อาเจียน
• น้ำหนักลด

NHS อธิบายว่ายิ่งลูกท้องผูกนาน ก็ยิ่งกลับมาเป็นปกติได้ยาก จึงควรขอความช่วยเหลือแต่เนิ่น ๆ พยาบาลหรือแพทย์ให้คำแนะนำเพิ่มเติมได้ ไม่ควรให้ยาใด ๆ สำหรับอาการท้องผูกเอง เว้นแต่แพทย์แนะนำ และปรึกษาแพทย์ก่อนหยุดหรือเปลี่ยนยาที่ลูกใช้อยู่