กระชายขาวคืออะไร ในเหง้ากระชายมีสารอะไรบ้าง?

กระชายขาวหรือกระชายคือพืช Boesenbergia rotunda (L.) Mansf. ในวงศ์ขิง ส่วนที่ใช้อยู่ใต้ดิน คือเหง้าเล็ก ๆ ตรงกลางที่มีรากสะสมอาหารแตกออกมาเป็นแท่งคล้ายนิ้วมือ สารหลักในกระชายเป็นฟลาโวนอยด์ ได้แก่ พิโนสโตรบิน พิโนเซมบริน และแพนดูราทิน เอ ส่วนกระชายดำเป็นพืชคนละสกุล และปริมาณสารแต่ละตัวในกระชายขาวต่างกันตามส่วนของพืชและจังหวัดที่ปลูก

สรุปสั้น ๆ

• คืออะไร: Boesenbergia rotunda (L.) Mansf. วงศ์ Zingiberaceae ชื่อไทยว่ากระชาย กระชายขาว
• ชื่อเรียกอื่น: fingerroot, Chinese keys, temu kunci (ภาษามลายู)
• สารหลัก: พิโนสโตรบิน พิโนเซมบริน แพนดูราทิน เอ และสารอื่น เช่น คาร์ดาโมนิน
• ไม่ใช่พืชชนิดเดียวกับ: กระชายดำ ซึ่งคือ Kaempferia parviflora (black ginger)
• สิ่งที่ทำให้ปริมาณสารต่างกัน: เหง้าหรือราก และจังหวัดที่ปลูก ส่วนในงานวิจัยยังขึ้นกับวิธีสกัดที่ใช้วัดด้วย
• ข้อควรระวัง: ผู้ที่ตั้งครรภ์ ให้นมบุตร หรือใช้ยาประจำตัว ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้ผลิตภัณฑ์จากกระชาย

กระชายขาวคือพืชอะไร มีชื่อเรียกอื่นไหม?

กระชายขาวคือพืช Boesenbergia rotunda ในวงศ์ขิง (Zingiberaceae) วงศ์เดียวกับขิง ข่า และขมิ้นชัน บทความทบทวนของ Tan และคณะ (2012) ระบุว่ากระชายขึ้นในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ อินเดีย ศรีลังกา และจีนตอนใต้ เดิมเคยจัดอยู่ในสกุล Kaempferia แต่ปัจจุบันจัดอยู่ในสกุล Boesenbergia และเคยมีชื่อทางพฤกษศาสตร์ถึง 8 ชื่อ รวมถึง Boesenbergia pandurata ซึ่งยังพบในงานวิจัยรุ่นเก่า

ทำไมภาษาอังกฤษเรียกว่า fingerroot?

บทความทบทวนเดียวกันอธิบายว่าส่วนใต้ดินประกอบด้วยเหง้าตรงกลางรูปทรงกลมขนาด 1.5–2.0 เซนติเมตร และมีรากสะสมอาหารเรียวยาวหลายแท่งงอกออกไปทางเดียวกันเหมือนนิ้วมือ จึงได้ชื่อภาษาอังกฤษว่า fingerroot

รู้อะไรเกี่ยวกับพันธุกรรมของกระชายบ้าง?

งานวิจัยจีโนมของ Taheri และคณะ (2022) จากมหาวิทยาลัยมาลายา ประเมินว่าจีโนมของกระชายมีขนาดราว 2,400 ล้านคู่เบส มียีนที่สร้างโปรตีน 71,072 ยีน มีลำดับซ้ำ 72% และมีโครโมโซม 18 คู่ จีโนมของกระชายมีความเป็นเฮเทอโรไซกัสสูง หมายความว่าโครโมโซมแต่ละคู่ต่างกันมาก

กระชายขาว กระชายแดง และกระชายดำ ต่างกันอย่างไร?

ทั้งสามชื่อฟังเหมือนเป็นพืชชนิดเดียวกันที่ต่างกันแค่สี แต่จริง ๆ แล้วมีเพียงสองชื่อที่เป็นพืชชนิดเดียวกัน

กระชายขาวกับกระชายแดง

Tan และคณะ (2012) ระบุว่า Krachai และ Krachai-Dang เป็นชื่อไทยของ Boesenbergia rotunda และอธิบายว่าสีของเหง้าตรงกลางและรากสะสมอาหารขึ้นกับสายพันธุ์ สายพันธุ์สีเหลืองมีเหง้าสีเหลืองสด ส่วนสายพันธุ์อื่นมีเหง้าสีแดงหรือสีดำ ทุกสายพันธุ์มีกลิ่นหอมแรง แต่กลิ่นต่างกัน

กระชายดำเป็นพืชคนละชนิด

กระชายดำ ภาษาอังกฤษเรียกว่า black ginger คือพืช Kaempferia parviflora งานวิจัยของ Joothamongkhon และคณะ (2022) จากสำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) เก็บกระชายดำจาก 39 แหล่งในประเทศไทย และใช้เครื่องหมายทางพันธุกรรมมากกว่า 3,000 ตำแหน่ง พบว่าแบ่งได้เป็นสองกลุ่มที่ตรงกับสีของขอบใบ คือชนิดขอบใบแดงและชนิดขอบใบเขียว สารหลักของกระชายดำคือสารกลุ่มเมทอกซีฟลาโวน เช่น 5,7-ไดเมทอกซีฟลาโวน และ 3,5,7,3',4'-เพนตะเมทอกซีฟลาโวน และทั้งสองชนิดมีสัดส่วนของสารเหล่านี้ต่างกัน ซึ่งเป็นสารคนละกลุ่มกับสารหลักของกระชายขาว

ในเหง้ากระชายขาวมีสารอะไรบ้าง?

สารที่ตรวจวัดในกระชายบ่อยที่สุดคือฟลาโวนอยด์ ซึ่งเป็นสารกลุ่มใหญ่ที่พืชสร้างขึ้น งานวิจัยของ Fahrudin และคณะ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (2025) พบว่าพิโนสโตรบินและพิโนเซมบรินเป็นสารฟีนอลิกหลักในสารสกัดกระชาย และงานวิจัยของมหาวิทยาลัยรังสิต (2025) ด้านล่างวัดพิโนเซมบริน พิโนสโตรบิน และแพนดูราทิน เอ เป็นฟลาโวนอยด์หลักของเหง้า

ที่มา: สูตรและมวลโมเลกุลจาก PubChem พิโนสโตรบินกับคาร์ดาโมนินมีสูตรโมเลกุลเดียวกันคือ C16H14O4 แต่ตัวหนึ่งเป็นฟลาวาโนนที่มีวงปิด อีกตัวเป็นชาลโคนที่เป็นสายเปิด ส่วนแพนดูราทิน เอ เป็นโมเลกุลที่ใหญ่ที่สุดในสี่ตัวนี้ Tan และคณะ (2012) ยังระบุสารอื่นที่พบในเหง้า เช่น อัลพิเนทิน (alpinetin) และโบเซนเบอร์จิน เอ (boesenbergin A)

ส่วนไหนมีสารมากกว่า และจังหวัดที่ปลูกมีผลไหม?

มีผลทั้งสองอย่าง งานวิจัยของ Monton และคณะ มหาวิทยาลัยรังสิต (2025) วิเคราะห์กระชาย 32 ตัวอย่างที่ปลูกในภูมิภาคต่าง ๆ ของไทย ด้วยวิธี HPLC ที่ผ่านการตรวจสอบความถูกต้องแล้ว

ข้อจำกัดคือบทคัดย่อไม่ได้ให้ปริมาณของแต่ละตัวอย่าง และไม่ได้บอกว่าแต่ละจังหวัดมีกี่ตัวอย่าง บทความนี้จึงแสดงจังหวัดเป็นกลุ่ม ไม่ได้เรียงตามตัวเลข และตัวเลขนี้ไม่ได้บอกว่ากระชายที่ขายในตลาดมีสารเท่าใด

แสงแดดและสภาพด่าง

งานวิจัยของคณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล (2025) พัฒนาวิธีวัดพิโนเซมบริน พิโนสโตรบิน และแพนดูราทิน เอ ในสารสกัดกระชาย ในการทดสอบเร่งการสลายตัว สารทั้งสามคงตัวในสภาพกรดและสภาพที่มีสารออกซิไดซ์ แต่สลายตัวได้ง่ายในสภาพด่างและเมื่อโดนแสงแดด งานนี้เป็นการทดสอบวิธีวิเคราะห์ในห้องปฏิบัติการ

นักวิจัยสกัดและวัดสารในกระชายอย่างไร?

การวัดฟลาโวนอยด์ ผู้วิจัยต้องสกัดสารออกจากเหง้าแห้งด้วยตัวทำละลายก่อน Fahrudin และคณะ (2025) ซื้อกระชายจากร้านค้าเกษตรของมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ นำเหง้าไปทำแห้งแบบเยือกแข็งและบดเป็นผง สกัดสองวิธี แล้ววัดพิโนสโตรบินและพิโนเซมบรินด้วยวิธี HPLC

ในการทดลองทั้ง 30 ครั้งที่ใช้คาร์บอนไดออกไซด์ พิโนสโตรบินอยู่ระหว่าง 65.14–115.28 มิลลิกรัม และพิโนเซมบรินอยู่ระหว่าง 8.27–62.10 มิลลิกรัมต่อกรัมของสารสกัด ตัวเลขเหล่านี้เป็นผลการวัดสารสกัดที่ทำในห้องปฏิบัติการเพื่อศึกษาวิธีสกัด โดยใช้กระชายจากแหล่งเดียว

คนไทยใช้กระชายในอาหารอย่างไร?

กระชายเป็นเครื่องครัวก่อนอย่างอื่น Tan และคณะ (2012) ระบุว่ากระชายเป็นวัตถุดิบที่กินกันทั่วไปในมาเลเซีย ไทย อินโดนีเซีย อินเดีย และจีน มักปลูกไว้ในสวนหลังบ้าน และใช้ปรุงรสแกงและซุป ในอาหารไทย กระชายเป็นส่วนผสมของน้ำยาขนมจีน แกงป่า และผัดเผ็ดหลายชนิด

เครื่องเทศที่มีอายุราว 2,000 ปี

งานวิจัยของ Wang และคณะใน Science Advances (2023) ตรวจหินบดจากออกแก้ว (Oc Eo) เมืองท่าของอาณาจักรฟูนันทางตอนใต้ของเวียดนาม ซึ่งมีคนอยู่ในช่วงต้นคริสต์ศักราช ในเม็ดแป้งจากพืชวงศ์ขิง 316 เม็ด ผู้วิจัยระบุได้ 31 เม็ดที่ตรงกับกระชาย ร่วมกับขมิ้นชัน ขิง เปราะหอม และข่า ผู้วิจัยมองว่าเป็นหลักฐานการทำแกงในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เมื่อราว 2,000 ปีก่อน และระบุว่ากระชายอาจมีถิ่นกำเนิดที่เกาะสุมาตราและเกาะชวา

มีปริมาณกระชายที่แนะนำต่อวันไหม?

ไม่มี กระชายเป็นพืช ไม่ใช่สารอาหาร จึงไม่มีค่าในค่าอ้างอิงสารอาหารต่อวันสำหรับคนไทย (Thai RDIs) ซึ่งมีเฉพาะสารอาหาร เช่น วิตามินและแร่ธาตุ และอย่างที่เห็นในตารางข้างต้น ปริมาณสารหลักในกระชายก็ต่างกันมากระหว่างเหง้ากับราก และระหว่างจังหวัด

ใครควรระวังเรื่องกระชาย?

งานวิจัยด้านความปลอดภัยที่มีอยู่

Tan และคณะ (2012) ระบุว่าแม้กระชายจะถูกกินกันแพร่หลาย แต่ในเวลานั้นความปลอดภัยยังไม่ได้รับการพิสูจน์ทางวิทยาศาสตร์ และงานวิจัยที่มีเป็นการศึกษาในสัตว์ทดลอง ในงานวิจัยของมหาวิทยาลัยมหิดลปี 2024 หนูที่ได้รับตำรับสารสกัดกระชายเฉพาะชนิดหนึ่งทุกวันนาน 90 วัน ไม่พบการตายหรืออาการเป็นพิษในขนาดที่ทดสอบ งานนี้ไม่ได้บอกปริมาณที่เหมาะกับคน

ผู้ที่ตั้งครรภ์ ให้นมบุตร หรือใช้ยาประจำตัว

สมุนไพรอาจมีผลร่วมกับยาบางชนิด หากตั้งครรภ์ ให้นมบุตร ใช้ยาประจำตัว หรืออยู่ในความดูแลของแพทย์ ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร และบอกแพทย์หรือบุคลากรทางการแพทย์ทุกครั้งว่ากำลังใช้สมุนไพรใดอยู่

ทั้งนี้ ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค