พรมมิคืออะไร ในพรมมิมีสารอะไรบ้าง?

พรมมิหรือผักมิคือพืช Bacopa monnieri ซึ่งภาษาอังกฤษเรียกว่า bacopa, brahmi หรือ water hyssop เป็นไม้ล้มลุกกึ่งอวบน้ำที่ขึ้นตามที่ชื้นแฉะ สารที่รู้จักกันมากที่สุดคือซาโปนินที่เรียกว่าบาโคไซด์ โดยซาโปนินของพรมมิรวมกันมีได้ถึงราว 6% ของน้ำหนักแห้งของพืช และงานวิจัยจากไทยและอินเดียพบว่าปริมาณนี้เปลี่ยนไปมากตามสายพันธุ์ ฤดู และวิธีปลูก

สรุปสั้น ๆ

• คืออะไร: Bacopa monnieri (L.) Wettst. ไม้ล้มลุกหลายปี ลำต้นกึ่งอวบน้ำ ขึ้นในที่ชื้นแฉะ
• ชื่อเรียก: พรมมิ ผักมิ brahmi water hyssop
• สารหลัก: ซาโปนิน (บาโคไซด์) ที่มีแกนเป็นจูจูโบจีนินและซูโดจูจูโบจีนิน รวมถึงแอลคาลอยด์ ฟลาโวนอยด์ และสเตอรอล
• สิ่งที่ทำให้ปริมาณสารต่างกัน: สายพันธุ์ ฤดู วิธีปลูก แสง และการเก็บรักษา
• ข้อควรระวัง: นักวิจัยหลายคนระบุว่าไม่ควรใช้ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารที่มีพรมมิระหว่างตั้งครรภ์หรือให้นมบุตร ผู้ที่ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร

พรมมิเป็นพืชชนิดไหน?

บทความทบทวนของ Saha และคณะใน Plants (2020) อธิบายว่า Bacopa monnieri เป็นไม้ล้มลุกหลายปี ลำต้นกึ่งอวบน้ำ ขึ้นตามที่เปียก ชื้น และที่ลุ่มแฉะทั่วประเทศอินเดีย และเป็นที่รู้จักในชื่อ brahmi พืชนี้มีโครโมโซม 64 แท่ง (2n = 64) ส่วนบทความทบทวนใน Nutrients (2025) จากมหาวิทยาลัยการแพทย์พอซนานในโปแลนด์ ระบุเพิ่มว่าใบเป็นรูปไข่กลับ (กว้างทางปลายใบ) และมีดอกเล็กสีขาว

ชื่อวิทยาศาสตร์และวงศ์

ชื่อที่ใช้ในปัจจุบันคือ Bacopa monnieri (L.) Wettst. ตั้งในปี 1891 เดิมลินเนียสตั้งชื่อพืชนี้ว่า Lysimachia monnieri ในปี 1756 ซึ่งปัจจุบันเหลือเป็นเพียงชื่อพ้อง (NCBI Taxonomy) งานวิจัยรุ่นเก่าจัดพรมมิไว้ในวงศ์ Scrophulariaceae ขณะที่ NCBI Taxonomy จัดไว้ในวงศ์ Plantaginaceae อันดับ Lamiales เมื่ออ่านงานวิจัยจึงอาจเห็นชื่อวงศ์ทั้งสองแบบ

พืชอะไรบ้างที่อาจสับสนกับพรมมิ?

งานวิจัยไทยสองเรื่องแสดงให้เห็นว่าชื่อ "พรมมิ" หรือ "brahmi" ไม่ได้หมายถึงพืชชนิดเดียวกันเสมอไป

พืชสกุล Bacopa ในไทยมี 3 ชนิด

งานวิจัยของ Tungphatthong และคณะ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย (2018) ระบุว่าในประเทศไทยพบพืชสกุล Bacopa 3 ชนิด คือ B. monnieri, B. caroliniana และ B. floribunda ซึ่งมีลักษณะคล้ายกันจนแยกได้ยาก ผู้วิจัยพัฒนาวิธีตรวจดีเอ็นเอเพื่อแยกสามชนิดนี้ออกจากกัน และนำไปตรวจผลิตภัณฑ์ที่วางขาย 6 รายการ พบว่าทั้งหกรายการเป็น B. monnieri จริง

พรมมิกับบัวบก

ในบางพื้นที่ของอินเดีย ทั้ง Bacopa monnieri และ Centella asiatica หรือบัวบก ถูกเรียกว่า brahmi เหมือนกัน จึงอาจติดฉลากผิดได้ งานวิจัยของ Suksawat และคณะ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ (2025) เปรียบเทียบพืชทั้งสองด้วยกล้องจุลทรรศน์ ลายพิมพ์ทางเคมี และดีเอ็นเอ แล้วนำไปตรวจผลิตภัณฑ์ที่ซื้อทางออนไลน์ พบว่า 6 รายการติดฉลากถูกต้อง แต่มีรายการหนึ่งที่ขายในชื่อบัวบกกลับเป็นพืชอีกชนิดคือ Hydrocotyle umbellata และอีกรายการเป็นบัวบกที่มีพรมมิปนอยู่

ที่มา: Suksawat และคณะ 2025 อ่านเรื่องบัวบกเพิ่มเติมได้ที่บัวบกคืออะไร

ในพรมมิมีสารอะไรบ้าง?

บทความทบทวนใน Nutrients (2025) ระบุว่าพรมมิมีแอลคาลอยด์ (เฮอร์เพสทีนและบราห์มีน) ซาโปนิน (บาโคไซด์ กรดเบทูลิก และเฮอร์ซาโปนิน) แอลกอฮอล์ ฟลาโวนอยด์ สเตอรอลไกลโคไซด์ น้ำตาล กรดอะมิโน และคิวเคอร์บิทาซิน

บาโคไซด์มีแกนเป็นสารคู่แฝด

Nuengchamnong, Sookying และ Ingkaninan (2016) จากมหาวิทยาลัยนเรศวร จังหวัดพิษณุโลก อธิบายว่าซาโปนินหลักของพรมมิเป็นไกลโคไซด์ของจูจูโบจีนินและซูโดจูจูโบจีนิน คือมีแกนสาร (อะไกลโคน) ที่มีน้ำตาลมาเกาะ แกนสารทั้งสองเป็นไอโซเมอร์กัน ต่างกันเพียงตำแหน่งที่หมู่ข้างเกาะ คือที่คาร์บอนตำแหน่งที่ 23 หรือ 22 ทีมวิจัยใช้แมสสเปกโตรเมทรีระบุสารในสารสกัดพรมมิได้ 62 ชนิด ทั้งซาโปนินไกลโคไซด์ ฟลาโวนอยด์ และแอลคาลอยด์ อีกงานวิจัยหนึ่งจัดซาโปนินของพรมมิไว้ในกลุ่มไตรเทอร์พีนอยด์ซาโปนินชนิดดัมมาเรน (Srivastava และคณะ 2012)

"บาโคไซด์ A" คืออะไร?

"บาโคไซด์ A" เป็นชื่อเรียกส่วนผสม ไม่ใช่สารตัวเดียว Bansal และคณะ (2016) อธิบายว่าเป็นส่วนผสมของบาโคไซด์ A3 บาโคปาไซด์ II ไอโซเมอร์ของบาโคปาซาโปนิน C (ไอโซเมอร์แบบจูจูโบจีนิน) และบาโคปาซาโปนิน C ทั้งนี้แต่ละแหล่งนับสี่ชนิดนี้ต่างกันเล็กน้อย บทความทบทวนใน Nutrients (2025) ระบุเป็นบาโคปาไซด์ II บาโคปาไซด์ X บาโคไซด์ A3 และบาโคปาซาโปนิน C

ที่มา: สูตรและมวลโมเลกุลจาก PubChem ส่วนการจัดว่าสารใดอยู่ในบาโคไซด์ A จาก Bansal และคณะ 2016 บาโคไซด์ A3 กับบาโคปาไซด์ II มีสูตรโมเลกุลเหมือนกันทุกตัวอักษร เพราะเป็นไอโซเมอร์ คือประกอบด้วยอะตอมชุดเดียวกันแต่จัดเรียงต่างกัน ส่วนบาโคปาไซด์ I มีกำมะถัน (S) ซึ่งตัวอื่นไม่มี

ในพรมมิมีบาโคไซด์เท่าไร?

บทความทบทวนใน Nutrients (2025) ระบุว่าซาโปนินของพรมมิ ได้แก่ บาโคไซด์ บาโคปาไซด์ และกรดเบทูลินิก รวมกันมีได้ถึงราว 6% ของน้ำหนักแห้งของพืช และบาโคไซด์ A คิดเป็นราว 38% ของน้ำหนักแห้งของสารสกัดมาตรฐานที่สกัดด้วยเมทานอล ตัวเลขนี้เป็นค่าสูงสุด ส่วนงานวิจัยด้านล่างแสดงว่าพืชจริงต่างกันได้มากเพียงใด

สายพันธุ์และฤดู

Bansal และคณะจากมหาวิทยาลัยธาปาร์ในอินเดีย เก็บพรมมิ 14 สายพันธุ์จากแหล่งธรรมชาติมาปลูกในพื้นที่เดียวกันที่เมืองปาติยาลานาน 1 ปี

แม้ปลูกในสภาพเดียวกัน ค่าสูงสุดและต่ำสุดยังต่างกันกว่าร้อยเท่า ผู้วิจัยสรุปว่าฤดูร้อนเป็นช่วงเก็บเกี่ยวที่เหมาะสมสำหรับพื้นที่ทางเหนือของอินเดียที่ศึกษา

งานวิจัยไทยพบอะไรเกี่ยวกับการปลูกพรมมิ?

ความต้องการและสายพันธุ์

Inthima และ Sujipuli (2019) จากมหาวิทยาลัยนเรศวร ระบุว่าพรมมิเป็นพืชที่มีความต้องการเพิ่มขึ้นในประเทศไทย และยังมีสายพันธุ์ที่พัฒนาไว้สำหรับการผลิตไม่มาก ผู้วิจัยจึงเพิ่มจำนวนชุดโครโมโซมของต้นอ่อนพรมมิในห้องปฏิบัติการ จากต้นที่ทดสอบ 326 โคลน มี 84 โคลนที่กลายเป็นเททราพลอยด์ (มีโครโมโซม 4 ชุด) ต้นเททราพลอยด์ที่ดีที่สุดมีน้ำหนักสดมากกว่าต้นปกติ 2.8 เท่า และน้ำหนักแห้งมากกว่า 2.0 เท่า ส่วนปริมาณบาโคไซด์รวมสูงสุดอยู่ที่ 1.55 มิลลิกรัมต่อต้น มากกว่าต้นปกติ 2.3 เท่า

สีของแสง

Promchiangsa และคณะ (2026) จากมหาวิทยาลัยปทุมธานีและมหาวิทยาลัยนเรศวร ปลูกพรมมิในระบบเลี้ยงในห้องปฏิบัติการภายใต้แสงสีขาวนวล แดง น้ำเงิน และเขียว พบว่าแสงสีเขียวให้ยอดใหม่มากที่สุด (24.2 ยอดต่อกอ) และมีบาโคไซด์ A3 สูงที่สุด (0.39% ของน้ำหนักแห้ง) แต่มีคลอโรฟิลล์น้อยที่สุด ขณะที่บาโคปาไซด์ II ไม่ต่างกันในทุกสีแสง ส่วนบาโคปาซาโปนิน C สูงขึ้นภายใต้แสงสีขาวนวลและสีแดง สีของแสงจึงมีผลต่อบาโคไซด์แต่ละตัวไม่เหมือนกัน

ผลิตภัณฑ์ที่ขายในไทย

Nopparat และคณะ (2024) จากมหาวิทยาลัยหลายแห่งในไทย ซื้อผลิตภัณฑ์พรมมิ 7 รายการจากตลาดออนไลน์ของไทยมาวัดบาโคไซด์ พบว่าปริมาณบาโคไซด์ในผลิตภัณฑ์แต่ละรายการต่างกันมาก

ข้อจำกัดของข้อมูลชุดนี้คือ งานวิจัยการปลูกของไทยทำในห้องปฏิบัติการ และงานวิจัยผลิตภัณฑ์ตรวจเพียง 7 รายการ จึงบอกได้แค่ว่าปริมาณสารต่างกันได้มากเพียงใด ไม่ได้บอกว่าผลิตภัณฑ์ทั่วไปในไทยมีสารเท่าไร

การเก็บรักษาทำให้พรมมิเปลี่ยนไปไหม?

เปลี่ยนได้ Srivastava และคณะ (2012) จากสถาบันวิจัย Agharkar ในอินเดีย เก็บพรมมิแห้งในสภาพต่าง ๆ แล้ววัดบาโคปาไซด์ I และบาโคไซด์ A พบว่าตัวอย่างที่เก็บที่ 30 องศาเซลเซียส ความชื้นสัมพัทธ์ 65% มีซาโปนินเหลืออยู่มากกว่าตัวอย่างที่เก็บที่ 40 องศาเซลเซียส ความชื้น 75% หรือเก็บในสภาพห้องทั่วไป

มีปริมาณพรมมิที่แนะนำต่อวันไหม?

ไม่มี พรมมิไม่ใช่สารอาหาร จึงไม่มีค่าในค่าอ้างอิงสารอาหารต่อวันสำหรับคนไทย (Thai RDIs) ซึ่งมีเฉพาะสารอาหาร เช่น วิตามินและแร่ธาตุ และปริมาณบาโคไซด์ในพืชและผลิตภัณฑ์แต่ละชนิดก็ต่างกันมากตามที่อธิบายไว้ข้างต้น

ใครควรระวังเรื่องพรมมิ?

ผู้ที่ตั้งครรภ์หรือให้นมบุตร

บทความทบทวนใน Nutrients (2025) ระบุว่ายังไม่มีการศึกษาทางคลินิกเรื่องความปลอดภัยของสารสกัดพรมมิระหว่างตั้งครรภ์ และนักวิจัยหลายคนระบุว่าผู้หญิงไม่ควรใช้ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารที่มีพรมมิระหว่างตั้งครรภ์หรือให้นมบุตร

ผู้ที่ใช้ยาประจำตัว

บทความทบทวนเดียวกันระบุว่าพรมมิอาจยับยั้งเอนไซม์ในตับหลายตัว (กลุ่มไซโตโครม P450) ที่ร่างกายใช้จัดการยา จึงอาจเกิดผลร่วมกับยาได้ และยังระบุว่าอาจมีผลต่อระดับฮอร์โมน ผู้ที่ใช้ยาประจำตัว รวมถึงยาฮอร์โมน หรืออยู่ในความดูแลของแพทย์ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อน

อาการที่อาจเกิดขึ้น

บทความทบทวนเดียวกันระบุว่าผลข้างเคียงที่พบบ่อยที่สุดเกี่ยวกับระบบทางเดินอาหาร โดยมีรายงานอาการคลื่นไส้ ปวดเกร็งท้อง และถ่ายบ่อยขึ้นหลังใช้เป็นเวลานาน ส่วนอาการที่พบน้อยกว่าคือปากแห้ง และมีรายงานอาการอ่อนเพลียด้วย

หากตั้งครรภ์ ให้นมบุตร ใช้ยาประจำตัว หรืออยู่ในความดูแลของแพทย์ ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร

ทั้งนี้ ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค