Q10 คืออะไร ยูบิควิโนน ยูบิควินอลต่างกันไหม?

โคคิวเทน (โคเอนไซม์คิวเทน หรือที่มักเรียกสั้น ๆ ว่า Q10) เป็นสารที่ละลายในไขมัน ร่างกายสร้างได้เอง และพบในทุกเซลล์ของร่างกาย มีสองรูปแบบหลัก ยูบิควิโนนเป็นรูปออกซิไดซ์ ส่วนยูบิควินอลเป็นรูปรีดิวซ์ คือมีไฮโดรเจนเพิ่มมาสองอะตอม ทั้งสองเป็นสารตัวเดียวกันในสถานะต่างกัน แหล่งอาหารที่มีมากที่สุดคือเนื้อสัตว์ ปลา ถั่ว และน้ำมันบางชนิด

สรุปสั้น ๆ

• คืออะไร: สารที่ละลายในไขมัน ร่างกายสร้างได้เอง พบในทุกเซลล์ของร่างกาย
• ชื่อ Q10 มาจาก: หางของโมเลกุลที่มีหน่วยไอโซพรีนอยด์ 10 หน่วย
• สองรูปแบบ: ยูบิควิโนน (C59H90O4, 863.3 กรัมต่อโมล) และยูบิควินอล (C59H92O4, 865.4 กรัมต่อโมล) เป็นสารตัวเดียวกันในสองสถานะ
• จากอาหาร: เนื้อสัตว์ ปลา ถั่ว และน้ำมันบางชนิด คนทั่วไปได้รับเฉลี่ยวันละราว 3–6 มิลลิกรัม
• ข้อควรระวัง: คนที่ใช้ยาประจำ ตั้งครรภ์ หรือให้นมบุตร ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้

โคคิวเทนคืออะไร?

ศูนย์สุขภาพเชิงผสมผสานแห่งชาติของสหรัฐฯ (NCCIH) ซึ่งอยู่ในสถาบันสุขภาพแห่งชาติสหรัฐฯ (NIH) ระบุว่าโคคิวเทนเป็นสารที่มีอยู่ในร่างกายคนตามธรรมชาติ และในสหรัฐอเมริกาขายในรูปผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร Memorial Sloan Kettering ระบุว่าโคคิวเทนพบในทุกเซลล์ของร่างกายคน และระบุชื่อเรียกอื่นว่า ยูบิควิโนน (ubiquinone) และยูบิเดคาริโนน (ubidecarenone)

โคคิวเทนเป็นสารแบบไหน?

ฐานข้อมูล MeSH ของหอสมุดแพทยศาสตร์แห่งชาติสหรัฐฯ นิยามยูบิควิโนนว่าเป็นสารกลุ่มเบนโซควิโนนที่ละลายในไขมัน และพบในสิ่งมีชีวิตที่ใช้ออกซิเจนส่วนใหญ่ ตั้งแต่แบคทีเรียไปจนถึงพืชชั้นสูงและสัตว์

ทำไมจึงเรียกว่า Q10 และต่างจาก Q9 อย่างไร?

ตามคำอธิบายใน PubChem โคเอนไซม์คิวเทนคือยูบิควิโนนที่มีสายข้างเป็นหน่วยไอโซพรีนอยด์ 10 หน่วย ยูบิควิโนนทุกชนิดมีแกนกลางร่วมกันเป็นวงแหวน 2,3-ไดเมทอกซี-5-เมทิลเบนโซควิโนน และต่างกันที่ความยาวของสายข้าง ตัวเลข "10" ใน Q10 จึงหมายถึงจำนวนหน่วยในหาง

ที่มา: PubChem ทุกแถว หน่วยไอโซพรีนอยด์แต่ละหน่วยที่เพิ่มขึ้นทำให้สูตรเพิ่ม C5H8 และมวลโมเลกุลเพิ่มราว 68 กรัมต่อโมล PubChem ระบุว่ายูบิควิโนน-6 เป็นสารที่พบในยีสต์ขนมปัง (Saccharomyces cerevisiae) ส่วนในอาหาร งานวิจัยในเดนมาร์กปี 1997 วัดทั้งโคเอนไซม์ Q10 และ Q9

ยูบิควิโนนกับยูบิควินอลต่างกันอย่างไร?

ทั้งสองไม่ใช่สารคนละตัว แต่เป็นโคคิวเทนตัวเดียวกันในสถานะทางเคมีที่ต่างกัน PubChem ระบุว่ายูบิควินอล (CoQH2) เป็นรูปรีดิวซ์ของโคคิวเทน และจัดยูบิควินอล-10 อยู่ในกลุ่มพอลิพรีนิลไฮโดรควิโนน คือแกนของโมเลกุลเปลี่ยนจากวงแหวนควิโนนเป็นไฮโดรควิโนน ส่วนหางยังเหมือนเดิม

ที่มา: PubChem ความต่างของสูตรคือไฮโดรเจนสองอะตอม (H90 กับ H92) และมวลโมเลกุลต่างกันราว 2 กรัมต่อโมล

ในอาหารเป็นรูปไหน?

บทความทบทวนของ Pravst และคณะ (2010) ระบุว่าโคคิวเทนที่ได้จากอาหารราวครึ่งหนึ่งอยู่ในรูปรีดิวซ์ คืออาหารมีทั้งสองรูป

ทำไมจึงเห็นทั้งสองชื่อ

เพราะทั้งสองเป็นสารตัวเดียวกันในสองสถานะ ชื่อยูบิควิโนนและยูบิควินอลจึงหมายถึงโคคิวเทนทั้งคู่ และคำว่า "ยูบิควิโนน" ยังเป็นชื่อของกลุ่มสารทั้งกลุ่มที่โคคิวเทนเป็นสมาชิกอยู่ด้วย ดังที่เห็นจากยูบิควิโนน-9 -8 และ -6 ในตารางด้านบน

ร่างกายสร้างโคคิวเทนเองได้ไหม?

ได้ Memorial Sloan Kettering ระบุว่าทุกเซลล์สร้างโคคิวเทนได้ และไม่มีการส่งโคคิวเทนระหว่างอวัยวะทางเลือด PubChem ระบุเช่นกันว่ายูบิควินอลไม่จัดเป็นวิตามิน เพราะร่างกายคนสร้างขึ้นเองได้

อาหารอะไรมีโคคิวเทน?

บทความทบทวนของ Pravst และคณะเรื่องปริมาณโคคิวเทนในอาหาร (Critical Reviews in Food Science and Nutrition, 2010) ระบุว่าแหล่งโคคิวเทนจากอาหารที่มีมากที่สุดคือเนื้อสัตว์ ปลา ถั่ว และน้ำมันบางชนิด ส่วนผลิตภัณฑ์นมส่วนใหญ่ ผัก ผลไม้ และธัญพืชมีในระดับที่ต่ำกว่ามาก บทความเดียวกันยังพบว่าปริมาณในอาหารบางชนิดต่างกันมากตามแหล่งที่มา

ตัวอย่างปริมาณในอาหาร

งานวิจัยของ Semeniuc และคณะใน Foods (2023) วัดโคคิวเทนในวัตถุดิบบางชนิด และรวบรวมค่าจากงานวิจัยอื่นไว้ ตัวอย่างเช่น

Semeniuc และคณะสรุปว่าปริมาณโคคิวเทนในปลาเป็นสัดส่วนกับปริมาณไขมัน ปลาแมกเคอเรลและเฮร์ริงเป็นปลาไขมันสูง (ไขมันมากกว่า 8%) ส่วนปลาเทราต์ที่วัดเป็นปลาไขมันปานกลาง (2–8%) ค่าในตารางมาจากต่างงานวิจัยและต่างวิธีวัด จึงใช้ดูลำดับคร่าว ๆ มากกว่าจะเทียบกันตรง ๆ และตัวอย่างหัวใจไก่กับเนื้อปลาในงานของ Semeniuc และคณะเป็นของจากชั้นวางในซูเปอร์มาร์เก็ตที่เลยวันหมดอายุแล้ว

คนทั่วไปได้โคคิวเทนจากอาหารเท่าไร?

Pravst และคณะระบุว่าคนทั่วไปได้รับโคคิวเทนจากอาหารเฉลี่ยวันละราว 3 ถึง 6 มิลลิกรัม โดยราวครึ่งหนึ่งอยู่ในรูปรีดิวซ์ งานวิจัยของ Weber และคณะ (1997) ซึ่งใช้ข้อมูลการสำรวจอาหารระดับชาติของเดนมาร์ก ประเมินว่าคนเดนมาร์กได้รับโคคิวเทนเฉลี่ยวันละ 3–5 มิลลิกรัม ราว 64% มาจากเนื้อสัตว์และสัตว์ปีก ส่วนธัญพืช ผลไม้ ไขมันที่กินได้ และผักมีส่วนน้อย ยังไม่พบงานวิจัยที่ประเมินปริมาณที่คนไทยได้รับ

เนื้อสัตว์ ปลา ถั่ว และน้ำมันพืชล้วนเป็นวัตถุดิบที่ใช้บ่อยในอาหารไทย

มีปริมาณที่แนะนำต่อวันไหม?

โคคิวเทนไม่อยู่ในรายการสารอาหารของค่าอ้างอิงสารอาหารต่อวันสำหรับคนไทย (Thai RDIs) จึงไม่มีตัวเลขต่อวันของไทยสำหรับโคคิวเทน Weber และคณะ (1997) ระบุเช่นกันว่าปริมาณที่เหมาะสมจากอาหารยังไม่เป็นที่ทราบ

การปรุงอาหารทำให้โคคิวเทนลดลงไหม?

Weber และคณะ (1997) วิเคราะห์อาหารในสภาพที่พร้อมกิน และพบว่า

ข้อจำกัดคือเป็นข้อมูลจากอาหารเดนมาร์กในงานวิจัยเดียว อาหารไทยที่ใช้วิธีปรุงและวัตถุดิบต่างกันอาจได้ผลไม่เท่ากัน

ใครควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้โคคิวเทน?

คนที่ใช้ยาประจำ

NCCIH ระบุว่าโคคิวเทนอาจมีปฏิกิริยากับยาบางชนิด รวมถึงยาที่ทำให้เลือดแข็งตัวช้าลง และอาจใช้ร่วมกับการรักษาทางการแพทย์บางแบบไม่ได้ ถ้าใช้ยาประจำอยู่ หรืออยู่ในความดูแลของแพทย์ ให้ถามแพทย์หรือเภสัชกรก่อน

ตั้งครรภ์และให้นมบุตร

ถ้าตั้งครรภ์ วางแผนจะตั้งครรภ์ หรือให้นมบุตร ควรปรึกษาแพทย์ก่อนใช้โคคิวเทน

อาการเล็กน้อยที่อาจเกิดขึ้น

NCCIH ระบุว่าอาจมีผลข้างเคียงเล็กน้อย เช่น ไม่สบายท้อง Memorial Sloan Kettering ระบุอาการที่พบไม่บ่อย เช่น คลื่นไส้ ท้องเสีย และเบื่ออาหาร

เมื่อควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร

ถ้าใช้ยาประจำ อยู่ในความดูแลของแพทย์ หรือตั้งครรภ์หรือให้นมบุตร ให้ปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้โคคิวเทน

ทั้งนี้ ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค