แอสตาแซนธิน เบตาแคโรทีน ลูทีน ต่างกันอย่างไร?
แอสตาแซนธิน เบตาแคโรทีน และลูทีน ล้วนเป็นแคโรทีนอยด์ คือสารสีที่มีโครงคาร์บอน 40 อะตอมเหมือนกัน ตรงกลางเป็นสายยาวที่มีพันธะคู่ต่อเนื่องกัน และมีวงแหวนที่ปลายทั้งสองด้าน ทั้งสามต่างกันที่สิ่งที่ติดอยู่บนวงแหวนปลาย การที่ร่างกายเปลี่ยนเป็นวิตามินเอได้หรือไม่ และอาหารที่พบ เบตาแคโรทีน (C40H56) มีแต่คาร์บอนและไฮโดรเจน และร่างกายเปลี่ยนเป็นวิตามินเอได้ ลูทีน (C40H56O2) และแอสตาแซนธิน (C40H52O4) มีออกซิเจน และร่างกายไม่เปลี่ยนเป็นวิตามินเอ เบตาแคโรทีนและลูทีนมาจากผักและผลไม้เป็นหลัก ส่วนแอสตาแซนธินมาจากอาหารทะเล
สรุปสั้น ๆ:
- เบตาแคโรทีน: ไม่มีออกซิเจนในโมเลกุล ร่างกายเปลี่ยนเป็นวิตามินเอได้ พบในผักสีส้มและสีเหลือง และผักใบเขียว
- ลูทีน: มีหมู่ไฮดรอกซิลที่วงแหวนปลายแต่ละด้าน ไม่ใช่วิตามินเอ พบในผักใบเขียว ข้าวโพดหวาน และไข่แดง
- แอสตาแซนธิน: มีหมู่ไฮดรอกซิลและหมู่คีโตที่วงแหวนปลายแต่ละด้าน ไม่ใช่วิตามินเอ พบในปลาแซลมอน กุ้ง ปู และไข่ปลา
- ปริมาณต่อวัน: มีเพียงวิตามินเอที่มีค่า Thai RDIs (800 ไมโครกรัม RAE) ลูทีนและแอสตาแซนธินไม่มี
บทความนี้เปรียบเทียบทั้งสามตามโครงสร้างและอาหารที่พบ ส่วนแอสตาแซนธินในอาหารทะเล อ่านได้ที่ อาหารอะไรมีแอสตาแซนธิน และมีมากแค่ไหน?
แอสตาแซนธิน เบตาแคโรทีน และลูทีนมีอะไรเหมือนกัน?
ทั้งสามเป็นแคโรทีนอยด์
บทความทบทวนของ Shah และคณะ ปี 2016 อธิบายว่าแอสตาแซนธินเป็นแคโรทีนอยด์สีแดงในกลุ่มเดียวกับไลโคปีน ลูทีน และเบตาแคโรทีน NIH Office of Dietary Supplements (ODS) ของสหรัฐฯ อธิบายว่าแคโรทีนอยด์ที่เป็นโปรวิตามินเอ ซึ่งรวมถึงเบตาแคโรทีน เป็นสารสีจากพืช
สองกลุ่ม: แคโรทีนและแซนโทฟิลล์
แคโรทีนอยด์ที่มีแต่คาร์บอนและไฮโดรเจน เช่น เบตาแคโรทีนและไลโคปีน เรียกว่าแคโรทีน ส่วนที่มีออกซิเจนด้วยเรียกว่าแซนโทฟิลล์ บทความทบทวนของ Ambati และคณะ ปี 2014 อธิบายว่าแอสตาแซนธินเป็นแซนโทฟิลล์ เพราะมีอะตอมออกซิเจนนอกจากคาร์บอนและไฮโดรเจน ลูทีนและซีแซนธินก็เป็นแซนโทฟิลล์ด้วยเหตุผลเดียวกัน
โครงสร้างของทั้งสามต่างกันอย่างไร?
ทั้งสามมีโครงคาร์บอน 40 อะตอมเหมือนกัน ความต่างอยู่ที่วงแหวนปลายทั้งสองด้าน
| เบตาแคโรทีน | ลูทีน | ซีแซนธิน | แอสตาแซนธิน | |
|---|---|---|---|---|
| สูตรเคมี | C40H56 (PubChem) | C40H56O2 (PubChem) | C40H56O2 (PubChem) | C40H52O4 (Ambati และคณะ 2014) |
| กลุ่ม | แคโรทีน | แซนโทฟิลล์ | แซนโทฟิลล์ | แซนโทฟิลล์ |
| บนวงแหวนปลายแต่ละด้าน | ไม่มีหมู่เพิ่ม | หมู่ไฮดรอกซิล (-OH) | หมู่ไฮดรอกซิล (-OH) | หมู่ไฮดรอกซิล (-OH) และหมู่คีโต (=O) |
| ร่างกายเปลี่ยนเป็นวิตามินเอ | ได้ (ODS) | ไม่ได้ (ODS) | ไม่ได้ (ODS) | ไม่ได้ (Ambati และคณะ 2014) |
เบตาแคโรทีน: มีแต่คาร์บอนและไฮโดรเจน
PubChem ฐานข้อมูลสารเคมีของห้องสมุดการแพทย์แห่งชาติสหรัฐฯ ระบุสูตรเคมีของเบตาแคโรทีนว่า C40H56 วงแหวนไม่มีออกซิเจน
ลูทีนและซีแซนธิน: หมู่ไฮดรอกซิลหนึ่งหมู่ที่วงแหวนแต่ละด้าน
PubChem ระบุสูตรเคมีของลูทีน ว่า C40H56O2 โดยมีหมู่ไฮดรอกซิลที่วงแหวนปลายแต่ละด้าน ซีแซนธินมีสูตรเคมีเดียวกัน ทั้งสองต่างกันเพียงตำแหน่งของพันธะคู่หนึ่งตำแหน่งในวงแหวนด้านหนึ่ง ดังที่เห็นได้จากชื่อทางเคมีใน PubChem
แอสตาแซนธิน: หมู่ไฮดรอกซิลและหมู่คีโตที่วงแหวนแต่ละด้าน
Shah และคณะระบุชื่อทางเคมีของแอสตาแซนธินว่า 3,3'-dihydroxy-beta-carotene-4,4'-dione พูดง่าย ๆ คือโครงของเบตาแคโรทีนที่มีหมู่ไฮดรอกซิลและหมู่คีโตเพิ่มที่วงแหวนแต่ละด้าน Ambati และคณะระบุสูตรเคมีว่า C40H52O4 และอธิบายว่าสีแดงมาจากพันธะคู่ที่ต่อเนื่องกันตรงกลางโมเลกุล
ร่างกายเปลี่ยนสารใดเป็นวิตามินเอได้?
ในสามชนิดนี้ มีเพียงเบตาแคโรทีน
แคโรทีนอยด์ที่เป็นและไม่เป็นโปรวิตามินเอ
ODS ระบุว่าร่างกายเปลี่ยนแคโรทีนอยด์ที่เป็นโปรวิตามินเอ (เบตาแคโรทีน แอลฟาแคโรทีน และเบตาคริปโทแซนธิน) เป็นวิตามินเอที่ลำไส้ และระบุว่าแคโรทีนอยด์อื่นในอาหาร เช่น ไลโคปีน ลูทีน และซีแซนธิน ไม่ถูกเปลี่ยนเป็นวิตามินเอ และเรียกว่าแคโรทีนอยด์ที่ไม่เป็นโปรวิตามินเอ Ambati และคณะระบุว่าแอสตาแซนธินไม่มีฤทธิ์เป็นโปรวิตามินเอในร่างกายคน
นับเบตาแคโรทีนอย่างไร
ODS อธิบายว่าวิตามินเอนับเป็นหน่วยเรตินอลแอกทิวิตีอีควิวาเลนต์ (RAE) ตามเกณฑ์ของสหรัฐฯ 1 ไมโครกรัม RAE เท่ากับเรตินอล 1 ไมโครกรัม หรือเบตาแคโรทีนจากอาหาร 12 ไมโครกรัม เพราะเบตาแคโรทีนเปลี่ยนเป็นวิตามินเอ จึงนับรวมในปริมาณวิตามินเอที่ได้รับ ค่าอ้างอิงสารอาหารต่อวันสำหรับคนไทย (Thai RDIs) ของวิตามินเอคือ 800 ไมโครกรัม RAE ต่อวัน
อาหารอะไรมีเบตาแคโรทีนและลูทีนมาก?
เบตาแคโรทีนและลูทีนมักมาจากผักชนิดเดียวกัน แต่ในสัดส่วนต่างกัน ผักสีส้มมีเบตาแคโรทีนมากที่สุด ส่วนผักใบเขียวเข้มมีลูทีนมากที่สุด
ปริมาณต่อ 100 กรัม
ตัวเลขด้านล่างมาจากฐานข้อมูล FoodData Central ของกระทรวงเกษตรสหรัฐฯ (SR Legacy) ซึ่งรายงานลูทีนและซีแซนธินรวมเป็นค่าเดียว ช่องสุดท้ายเทียบค่าวิตามินเอของอาหารกับ Thai RDIs 800 ไมโครกรัม RAE
| อาหาร (ชื่อใน FoodData Central) | เบตาแคโรทีน (ไมโครกรัม) | ลูทีน + ซีแซนธิน (ไมโครกรัม) | วิตามินเอ (ไมโครกรัม RAE) | คิดเป็นร้อยละของ 800 ไมโครกรัม RAE |
|---|---|---|---|---|
| มันเทศ ดิบ | 8,509 | 0 | 709 | 89 |
| แครอท ดิบ | 8,285 | 256 | 835 | 104 |
| ผักปวยเล้ง (สปิแนช) ดิบ | 5,626 | 12,198 | 469 | 59 |
| ผักกาดคอส ดิบ | 5,226 | 2,312 | 436 | 55 |
| ฟักทอง ดิบ | 3,100 | 1,500 | 426 | 53 |
| เคล ดิบ | 2,873 | 6,261 | 241 | 30 |
| กวางตุ้งฮ่องเต้ (pak choi) ดิบ | 2,681 | 40 | 223 | 28 |
| ผักกาดเขียว (mustard greens) ดิบ | 1,790 | 3,730 | 151 | 19 |
| คะน้า ต้มสุก | 983 | 912 | 82 | 10 |
| มะม่วง ดิบ | 640 | 23 | 54 | 7 |
| บรอกโคลี ดิบ | 361 | 1,403 | 31 | 4 |
| มะละกอ ดิบ | 274 | 89 | 47 | 6 |
| ข้าวโพดหวานสีเหลือง ดิบ | 47 | 644 | 9 | 1 |
| ไข่แดง ดิบ | 88 | 1,094 | 381 | 48 |
| ไข่ไก่ทั้งฟอง ดิบ | 0 | 503 | 160 | 20 |
ค่าวิตามินเอของไข่มาจากเรตินอลเป็นหลัก ซึ่งเป็นวิตามินเอรูปที่พบในอาหารจากสัตว์ ไม่ได้มาจากเบตาแคโรทีน คำว่า "ดิบ" หมายถึงยังไม่ผ่านการปรุง (มะม่วงและมะละกอคือผลสุกที่ยังไม่ปรุง) ผักและผลไม้พันธุ์ไทยอาจมีปริมาณต่างไปบ้าง
ปริมาณใน 1 ส่วนที่กินทั่วไป
น้ำหนักต่อส่วนเป็นขนาดของสหรัฐฯ ที่ FoodData Central ระบุไว้ ปริมาณคำนวณจากค่าต่อ 100 กรัมข้างต้นตามน้ำหนักนั้น
| อาหาร | 1 ส่วน | เบตาแคโรทีน (ไมโครกรัม) | ลูทีน + ซีแซนธิน (ไมโครกรัม) | วิตามินเอ (ไมโครกรัม RAE) | คิดเป็นร้อยละของ 800 ไมโครกรัม RAE |
|---|---|---|---|---|---|
| แครอท ดิบ | 1 ถ้วยหั่น (128 กรัม) | 10,605 | 328 | 1,069 | 134 |
| มันเทศ ดิบ | 1 หัว ยาว 5 นิ้ว (130 กรัม) | 11,062 | 0 | 922 | 115 |
| ฟักทอง ดิบ | 1 ถ้วยหั่นเต๋า (116 กรัม) | 3,596 | 1,740 | 494 | 62 |
| ผักปวยเล้ง ดิบ | 1 ถ้วย (30 กรัม) | 1,688 | 3,659 | 141 | 18 |
| มะม่วง ดิบ | 1 ถ้วยชิ้น (165 กรัม) | 1,056 | 38 | 89 | 11 |
| ไข่ไก่ทั้งฟอง ดิบ | ไข่ใหญ่ 1 ฟอง (50 กรัม) | 0 | 252 | 80 | 10 |
| มะละกอ ดิบ | 1 ถ้วยชิ้น (145 กรัม) | 397 | 129 | 68 | 9 |
| บรอกโคลี ดิบ | 1 ถ้วยหั่น (91 กรัม) | 329 | 1,277 | 28 | 4 |
| ข้าวโพดหวานสีเหลือง ดิบ | 1 ฝักขนาดกลาง (102 กรัม) | 48 | 657 | 9 | 1 |
แอสตาแซนธินอยู่ในอาหารทะเลแทน
FoodData Central ไม่ได้ระบุแอสตาแซนธินสำหรับผักเหล่านี้ Ambati และคณะระบุว่ากุ้ง ปู และปลาแซลมอนเป็นแหล่งในอาหาร และรายงานว่าปลาแซลมอนซอคอายจากธรรมชาติมีราว 2.6 ถึง 3.8 มิลลิกรัมต่อเนื้อปลา 100 กรัม ปริมาณในอาหารทะเลและผลของการปรุงอาหารอธิบายไว้ใน อาหารอะไรมีแอสตาแซนธิน และมีมากแค่ไหน?
ลูทีนและแอสตาแซนธินเชิงพาณิชย์มาจากไหน?
ลูทีนจากดอกดาวเรือง
บทความทบทวนจากประเทศจีน ปี 2023 ระบุว่าดอกดาวเรืองเป็นแหล่งหลักของลูทีนเชิงพาณิชย์ และสาหร่ายขนาดเล็ก Haematococcus pluvialis กับยีสต์ Phaffia rhodozyma เป็นชนิดที่เหมาะกับการผลิตแอสตาแซนธินเชิงพาณิชย์ วิธีผลิตแอสตาแซนธินธรรมชาติและแบบสังเคราะห์อธิบายไว้ใน แอสตาแซนธินธรรมชาติกับสังเคราะห์ ผลิตอย่างไร?
สีไข่แดงขึ้นกับอาหารของแม่ไก่
งานวิจัยของมหาวิทยาลัยวิสคอนซิน-แมดิสัน ปี 2019 ระบุว่าสารเติมในอาหารไก่ที่ใช้ปรับสีไข่แดงมักทำจากดอกดาวเรือง ในการทดลองกับแม่ไก่ไข่ 40 ตัว ไข่แดงจากแม่ไก่ที่กินข้าวโพดขาวโดยไม่เติมสารสีมีลูทีนน้อยกว่าไข่แดงจากแม่ไก่ที่กินใบแครอทหรือดอกดาวเรือง ลูทีนในไข่จึงขึ้นกับอาหารที่แม่ไก่กิน
งานวิจัยในไทยพบอะไรเกี่ยวกับสารสีเหล่านี้?
ผักพื้นบ้านภาคใต้
งานวิจัยของสถาบันโภชนาการ มหาวิทยาลัยมหิดล ปี 2015 วิเคราะห์ผักและผลไม้พื้นบ้าน 15 ชนิดที่เก็บจากภาคใต้ของไทย ผัก Lactuca indica (Indian lettuce) มีเบตาแคโรทีนมากที่สุด 3,575.54 ไมโครกรัมต่อ 100 กรัม และผักชีล้อม (Oenanthe javanica) มีลูทีนมากที่สุด 7,439.11 ไมโครกรัมต่อ 100 กรัม ใบมะม่วงหิมพานต์อ่อนและผักหมอนปู (mon-pu, Glochidion perakense) ก็มีทั้งสองอย่างมาก งานนี้ศึกษาเฉพาะตัวอย่างที่เก็บจากภูมิภาคเดียว
ฟักข้าว
งานวิจัยของมหาวิทยาลัยมหาสารคาม ปี 2011 วิเคราะห์ส่วนต่าง ๆ ของฟักข้าว พบว่าเยื่อหุ้มเมล็ด (aril) มีไลโคปีนและเบตาแคโรทีนมากที่สุด ส่วนเปลือกสีเหลืองมีลูทีนมากที่สุด ผลไม้ลูกเดียวจึงมีแคโรทีนอยด์ต่างชนิดกันในแต่ละส่วน
ผู้ใหญ่ไทยได้รับลูทีนเท่าไร
งานวิจัยของมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์และสถาบันโภชนาการ มหาวิทยาลัยมหิดล ปี 2022 สอบถามอาหารที่กินเป็นประจำของผู้ใหญ่ 120 คน อายุ 40 ถึง 72 ปี ในกรุงเทพฯ และปริมณฑล พบว่าได้รับลูทีนรวมซีแซนธินเฉลี่ยวันละ 3.03 มิลลิกรัม งานวิจัยระบุอาหาร 10 ชนิดที่ให้ลูทีนมากที่สุด นำโดยมะระจีนวันละ 0.94 มิลลิกรัม ผู้วิจัยระบุว่าการประเมินใช้แบบสอบถามความถี่การบริโภคอาหารแบบกึ่งปริมาณ ซึ่งอาศัยการรายงานของผู้ตอบเอง
| อาหาร 10 อันดับในงานวิจัย (ตามลำดับที่ระบุ) | ลูทีน + ซีแซนธิน (มิลลิกรัมต่อวัน ค่าเฉลี่ย) |
|---|---|
| มะระจีน | 0.94 |
| คะน้า | 0.46 |
| ผักกาดขาว (Brassica rapa) | 0.39 |
| ผักบุ้ง | 0.35 |
| ไข่ไก่ | 0.29 |
| ผักปวยเล้ง (สปิแนช) | 0.51 |
| ผักขม (amaranth) | 0.46 |
| ข้าวโพดหวาน | 0.16 |
| ฟักทอง | 0.16 |
| บรอกโคลี | 0.14 |
มากแค่ไหนจึงเรียกว่ามากเกินไป?
เบตาแคโรทีน
ODS ระบุว่าคณะกรรมการอาหารและโภชนาการของสหรัฐฯ ยังไม่ได้กำหนดปริมาณสูงสุดที่รับได้ของเบตาแคโรทีนและแคโรทีนอยด์ที่เป็นโปรวิตามินเออื่น แต่ไม่แนะนำให้คนทั่วไปใช้ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารเบตาแคโรทีน การได้รับเบตาแคโรทีนมากเกินเป็นเวลานานอาจทำให้ผิวมีสีเหลืองส้ม ODS ระบุว่าไม่เป็นอันตรายและกลับเป็นปกติเมื่อหยุดได้รับในปริมาณสูง ส่วนวิตามินเอรูปสำเร็จ (เรตินอล) ค่าสูงสุดของสหรัฐฯ สำหรับผู้ใหญ่คือ 3,000 ไมโครกรัมต่อวัน
แอสตาแซนธินและลูทีน
แอสตาแซนธินและลูทีนไม่มีค่า Thai RDIs สำหรับแอสตาแซนธิน สำนักงานความปลอดภัยด้านอาหารแห่งสหภาพยุโรปกำหนดปริมาณที่รับได้ในแต่ละวันไว้ที่ 0.2 มิลลิกรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม นับรวมทุกแหล่ง ดังที่อธิบายไว้ใน แอสตาแซนธินคืออะไร มาจากไหน มีในอาหารอะไร?
เมื่อไรควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร?
ผู้ที่ตั้งครรภ์หรือให้นมบุตร และผู้ที่ใช้ยาประจำ ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร รวมถึงผลิตภัณฑ์ที่มีวิตามินเอหรือเบตาแคโรทีน
ทั้งนี้ ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค
คำถามที่พบบ่อย
แอสตาแซนธิน เบตาแคโรทีน และลูทีนต่างกันอย่างไร?
ลูทีนและแอสตาแซนธินเป็นวิตามินเอไหม?
อาหารอะไรมีเบตาแคโรทีนมาก?
อาหารอะไรมีลูทีนมาก?
คนไทยได้รับลูทีนวันละเท่าไร?
ต้องการวิตามินเอวันละเท่าไร?
กินเบตาแคโรทีนมากเกินไปทำให้ผิวเป็นสีส้มไหม?
- ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 445) พ.ศ. 2566 เรื่อง ฉลากโภชนาการ – ค่าอ้างอิงสารอาหารต่อวันสำหรับคนไทย (Thai RDIs) บัญชีหมายเลข 3
- NIH Office of Dietary Supplements: Vitamin A and Carotenoids (Health Professional Fact Sheet) ↗
- US Department of Agriculture: FoodData Central ↗
- PubChem (NCBI): beta-Carotene (CID 5280489) ↗
- PubChem (NCBI): Lutein (CID 5281243) ↗
- Shah M.M.R. et al. 2016 Astaxanthin-Producing Green Microalga Haematococcus pluvialis: From Single Cell to High Value Commercial Products (Frontiers in Plant Science) ↗
- Ambati R.R. et al. 2014 Astaxanthin: Sources, Extraction, Stability, Biological Activities and Its Commercial Applications – A Review (Marine Drugs) ↗
- Kongkachuichai R, et al. Nutrients value and antioxidant content of indigenous vegetables from Southern Thailand. Food Chem 2015 (PubMed) ↗
- Sae-Lao W, et al. J Nutr Metab 2022 (PubMed) ↗
- Kubola J, Siriamornpun S. Phytochemicals and antioxidant activity of different fruit fractions (peel, pulp, aril and seed) of Thai gac (Momordica cochinchinensis Spreng). Food Chem 2011 (PubMed) ↗
- Shi H, et al. Sources, dynamics in vivo, and application of astaxanthin and lutein in laying hens: A review. Anim Nutr 2023 (PubMed) ↗
- Titcomb TJ, et al. Carrot leaves improve color and xanthophyll content of egg yolk in laying hens but are not as effective as commercially available marigold fortificant. Poult Sci 2019 (PubMed) ↗
เราใช้คุกกี้เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพ และประสบการณ์ที่ดีในการใช้งานเว็บไซต์ เมื่อคุณกดยอมรับ เราจะสามารถแสดงเนื้อหาที่ตรงกับความสนใจของคุณได้มากขึ้น และหากต้องการเปลี่ยนความยินยอม สามารถทำได้ทุกเมื่อโดยคลิก “การตั้งค่าคุกกี้” นโยบายการใช้คุกกี้